"Cần có việc làm thiết thực đối với âm nhạc dân tộc".

Gs.Ts. Trần Văn Khê năm nay đă ngoài 80 tuổi, là người có công rất lớn trong việc truyền bá âm nhạc truyền thống Việt Nam và giúp thế giới có những đánh giá cao về nền âm nhạc truyền thống Việt Nam. Tháng 12 năm 2004, Gs. đă đem toàn bộ tư liệu nghiên cứu âm nhạc của ḿnh hiến tặng Sở VH-TT Tp.HCM, với ư nguyện giúp thế hệ kế tiếp có điều kiện tiếp tục những công việc để âm nhạc truyền thống Việt Nam ngày càng được phát huy ở trong nước cũng như trên thế giới.

Giai Điệu Xanh đă có buổi trao đổi cùng Gs.

Gs. có thể cho biết những tư liệu tặng Sở VH-TT Tp.HCM gồm những ǵ?

Tôi xin nói rơ là những tư liệu tôi đem về sẽ tặng cho Tp.HCM dưới sự quản lư của Sở VH-TT Tp.HCM khi tôi vĩnh viễn ra đi. Hiện giờ, tôi c̣n đang sử dụng tư liệu ấy trong công việc nghiên cứu và giảng dạy của tôi.

Về chi tiết th́ không thể nói được, trước khi về Việt Nam, Sở VH-TT Tp.HCM cũng có hỏi tôi về vấn đề này, nhưng bởi v́ những tư liệu của tôi không phải được lưu trữ như một thư viện, không được phân mục, thống kê, xếp loại mà đó là những tư liệu được gom góp trong những năm dài hoạt động âm nhạc của tôi. Tất cả những tư liệu đó tôi đem hết về Việt Nam, vấn đề phân loại cụ thể, tôi sẽ phối hợp cùng Sở VH-TT để làm công việc đó. Nhưng trước hết cần nói rằng, tôi không nghĩ đó là những "di sản đồ sộ" như một số báo chí đưa tin mà đó chỉ là những hiện vật liên quan đến cuộc sống nghề nghiệp của một cá nhân, về một số vấn đề thuộc lĩnh vực âm nhạc dân tộc Việt Nam và thế giới của một người đă có nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy, tham dự những hội đồng âm nhạc quốc tế, diễn đàn âm nhạc quốc tế...

Có thể nói đại thể tư liệu gồm 2 mảng: văn bản (sách, tạp chí, sổ ghi chép...) và băng đĩa audio, video. Về văn bản có một số loại sách cơ bản dùng cho người làm công tác nghiên cứu âm nhạc như các loại bách khoa tự điển, một số tạp chí, sách chuyên ngành có đăng bài nghiên cứu của tôi. Những bài viết có liên quan đến âm nhạc Việt Nam hoặc liên quan đến những vấn đề nghiên cứu âm nhạc, hoặc những bài về âm nhạc châu Á. Những tạp chí của Hội Âm nhạc học Pháp, Hội Âm nhạc học quốc tế, Hội Dân tộc nhạc học Mỹ, những tạp chí của UNESCO có liên quan đến âm nhạc Việt Nam và châu Á, những kỷ yếu của Hội đồng Âm nhạc truyền thống thế giới... Tất cả những tư liệu đó đa số là bằng tiếng Anh và tiếng Pháp. Một số tư liệu âm nhạc Việt Nam mà các người bạn của tôi gởi tặng, một số sách âm nhạc đă xuất bản tại Việt Nam, những tư liệu của Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp, Trung tâm nhạc học Đông phương, những hồ sơ giảng dạy ở trường Sorbone như các giáo tŕnh và khoảng 30 luận án tiến sĩ mà tôi đă hướng dẫn nghiên cứu về âm nhạc Trung Quốc, Mông Cổ, Triều Tiên, Ba Tư, Ả Rập..., trong đó có rất nhiều luận án chưa được xuất bản phát hành.

Ngoài ra c̣n có gần 200 cuốn sổ đi đường của cá nhân tôi, trong đó ghi chi tiết những địa phương của 68 nước trên thế giới mà tôi đă đến, cùng đời sống sinh hoạt, giá cả thị trường, h́nh ảnh... những tư liệu này đôi lúc không liên quan ǵ đến âm nhạc nhưng là những tư liệu dân tộc học có thể giúp ích phần nào cho những người nghiên cứu chuyên ngành này.

Tư liệu băng đĩa có khoảng 1000 băng (video và tape) và vài ngàn băng cassette. Đó là những tư liệu điền dă tại Việt Nam, những buổi gặp gỡ nghệ nhân trong nước hoặc ghi lại những buổi tŕnh diễn, thuyết tŕnh... từ năm 1936 đến 1980. Trong đó có những tư liệu thu tiếng hát của nghệ nhân Thúy Cải (quan họ) lúc hai mươi tuổi, lời tâm sự của nghệ nhân Quách Thị Hồ về những thành quả trong ca trù, băng video quay từ năm 1982 về những cách lên ngựa trong hát bội của nghệ nhân Vơ Sỹ Thừa, băng cassette ghi lại những đĩa hát 78 ṿng và đĩa hát béka đầu tiên tại Việt Nam trong đó có tiếng hát của nghệ nhân Phùng Há, hoặc về Nhă nhạc cung đ́nh Huế... Hiện nay, Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế có rất nhiều tư liệu, nhưng tôi có tư liệu của một người Pháp thực hiện vào năm 1934, trong đó ghi lại khá đầy đủ những buổi ḥa tấu Đại nhạc, Nhă nhạc, kể cả tiếng hát của nghệ nhân ca Huế Minh Mẫn, những bài tán tụng của truyền thống Phật giáo Huế. Tư liệu này được đài phát thanh Pháp ghi lại trên đĩa 33 ṿng và giữ độc quyền không phổ biến. Sở dĩ tôi có được tư liệu này do tôi mượn và ghi lại trong thời gian làm luận án tiến sĩ.

Gs. có thể đánh giá sơ bộ về những tư liệu này?

Trước hết, đó là những tư liệu đă được chọn lọc, rất cần cho giới nghiên cứu âm nhạc, nhất là nghiên cứu âm nhạc truyền thống Việt Nam và các nước. Những tư liệu về âm nhạc truyền thống Việt Nam theo tôi là ít ỏi so với những tư liệu hiện có trong nước, nhưng nó có rất nhiều cái mà trong nước không có, nó sẽ bổ sung để làm cho nguồn tư liệu của chúng ta thêm đầy đủ, phong phú.

Theo Gs., chúng ta nên khai thác những tư liệu này theo cách nào để phát huy tác dụng của chúng trong việc nghiên cứu?

Trước hết, Sở VH-TT nên kết hợp với các nhà nghiên cứu xem những tư liệu ǵ cần thiết giữ lại th́ nên chuyển gấp từ băng cassette, băng tape, băng video sang CD và VCD để lưu trữ được lâu dài, có thể gởi một dị bản cho Viện Âm nhạc để lưu trữ và tiện nghiên cứu bổ sung cho nguồn tư liệu của Viện. Sau đó phân loại, những tư liệu nào cần giới thiệu cho những người nghiên cứu, những tư liệu nào có thể giới thiệu cho công chúng. Tổ chức những buổi giới thiệu định kỳ, giới thiệu những vấn đề thuộc lĩnh vực âm nhạc truyền thống Việt Nam, âm nhạc truyền thống các nước để công chúng biết ḿnh, biết người, nhằm củng cố ḷng tin yêu đối với âm nhạc truyền thống nước nhà. Tiến hành dịch những tư liệu tiếng Anh, tiếng Pháp sang tiếng Việt để phổ biến rộng răi...

Theo Gs., có cần thiết đưa âm nhạc truyền thống các nước trên thế giới vào chương tŕnh giảng dạy các nhạc viện, hay chỉ dành riêng cho những người nghiên cứu?

Hiện nay, anh Nguyễn Thuyết Phong đang cùng Nhạc viện Hà Nội xây dựng khoa Dân tộc nhạc học - đó là điều cần thiết. Theo tôi, vấn đề t́m hiểu âm nhạc truyền thống các nước nên đi sau. Ḿnh cần phải hiểu rơ âm nhạc cổ truyền của ḿnh trước khi t́m hiểu âm nhạc cổ truyền các nước. Vấn đề là cách giảng dạy âm nhạc cổ truyền của ḿnh hiện nay cũng chưa được ổn lắm. Việc t́m hiểu về âm nhạc cổ truyền thế giới là để khảo sát đối chiếu và nhất là nên t́m hiểu những ǵ có thể giúp phát huy âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Qua Giai Điệu Xanh, Gs có tâm sự ǵ với những người làm công tác âm nhạc ở Việt Nam?

Tâm sự th́ tôi đă nói hết trong bài Căn bệnh mạn tính của âm nhạc truyền thống Việt Nam đă đăng trên Bàn tṛn Giai Điệu Xanh. Âm nhạc truyền thống Việt Nam hiện nay đứng trước t́nh trạng nguy cập như một ngôi nhà đang cháy, cần "chữa cháy" trước khi tính đến chuyện treo những bức tranh, đặt những b́nh hoa trang trí... Trước nguy cơ âm nhạc nước ngoài tràn vào Việt Nam, nếu âm nhạc dân tộc không được quan tâm đúng mức th́ nó sẽ chết. Điều này không phải một người hoặc một tổ chức làm được mà nó đ̣i hỏi sự đồng bộ nhiều ngành và của cả nước, trong đó chính quyền đóng một vai tṛ quan trọng, v́ chính quyền có khả năng định hướng và có khả năng thi hành định hướng đó. Cần có thái độ rơ ràng, thực tiễn, ủng hộ thật sự.

Chúng ta nói trở về nguồn, xây dựng nền âm nhạc tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, nhưng trước khi đi đến tiên tiến, cần phải có cái gốc để sự tiên tiến không mất đi tính đặc thù. Điều đó chúng ta chưa quan tâm đúng mức, thể hiện qua việc đầu tư phương tiện vật chất, việc đào tạo con người, việc ưu tiên, khuyến khích nó hoạt động... Ví dụ, chúng ta dám dựng một bản giao hưởng mất vài trăm triệu đồng, nhưng thành lập một dàn nhạc dân tộc hoặc tổ chức một liên hoan đàn tranh châu Á chỉ vài chục triệu th́ không dễ có... Hiện nay, ở một số nơi âm nhạc dân tộc không c̣n là một nghệ thuật để phụng sự mà nó đă biến thành một món hàng để mua bán. Điều này trên Bàn tṛn Giai Điệu Xanh, Gs. Ca Lê Thuần, Nhà giáo ưu tú Thúy Hoan đă phát biểu, nhưng có được bao nhiêu người nghe? Những đề nghị thiết thực đó bao giờ được thực hiện? Đó là điều tôi rất băn khoăn và ưu tư.

Hữu Trịnh thực hiện (giaidieuxanh.vietnamnet.vn)

RETURN TO MUSIC NEWS PAGE