Dạy nhạc kiểu mới

GSTS Trần Văn Khê cùng NGƯT Thúy Hoan cho các em nhỏ thử đàn tranh - Ảnh: T.T.D.

TT - V́ sao khán giả trẻ ngày nay ít mặn mà với tuồng, chèo, cải lương và những làn điệu dân tộc? Truy từ cái gốc, câu trả lời là ngay từ tuổi tiểu học trẻ em đă nên được học, được gần gũi với âm nhạc dân tộc...

Khiếm khuyết đó hiện đang được chỉnh sửa từ những cuộc thử nghiệm tại Hà Nội và TP.HCM: cho trẻ học nhạc theo kiểu mới với các nhạc cụ dân tộc.

Khóa tập huấn giáo dục âm nhạc dân tộc bậc tiểu học do Unesco hỗ trợ tổ chức lần đầu tại TP.HCM do giáo sư tiến sĩ Trần Văn Khê trực tiếp hướng dẫn, thử nghiệm.

Đối tượng là 20 em nhỏ tuổi từ 8-10 tại Trường tiểu học Trần Hưng Đạo (Q.1), kéo dài từ 17-5 đến 9-6-2004, và một số giáo sinh đến từ các trường tiểu học trong thành phố nhắm đến mục đích đó...

Học mà chơi, chơi mà học…

Đầu tiên là “chơi” tiết tấu. Thầy Khê cho rằng con người ta sinh ra, lớn lên trong môi trường tiết tấu. Nhịp đập trái tim, nhịp nôi đưa, nhịp gánh gồng, nhịp chân bước... đều là tiết tấu. Trẻ em nghe tiết tấu từ trong bụng mẹ, lớn lên cùng tiết tấu từ thưở nằm nôi.

Cho nên phải cho trẻ đánh nhịp để tự tay chúng làm lại cái tiết tấu ấy, cho tai chúng nghe quen, thuộc ḷng rồi mới viết thành chữ để định h́nh cái biết, ấy là đi từ cái cụ thể đến cái trừu tượng vậy.

Cách học này ngược hoàn toàn với chu tŕnh học nốt, học bản nhạc rồi mới học tiết tấu trước đây, và nó đưa tới một bất ngờ là các em nhỏ tiếp thu nhanh…vượt mức kế hoạch.

Biết tiết tấu rồi th́ chơi với những cây đàn. Ḱm, c̣, t́ bà, đàn tranh, trống, kèn... T́ bà có bốn dây, đánh lên kêu “tồn-tang-tôn-tính”, hay “ṭng- lan- mai- trúc” là bốn loài cây quen thuộc; đàn ḱm có cái thùng tṛn như mặt trăng nên c̣n gọi là đàn nguyệt; trục đàn trên đàn tranh gọi là con nhạn nhưng trên đàn nhị lại gọi là con ngựa...

Chưa có lớp học nào mà phần minh họa lại đa dạng, sinh động và chu đáo thế. Ngoài thầy  Khê trực tiếp giảng dạy, sát cánh bên thầy là cô Thúy Hoan, cả một tốp các cô nhạc công chơi các nhạc cụ cho các em tận mắt thấy, có cả chú Đức Dậu, nghệ sĩ sáo nổi tiếng đến thổi sáo, đánh trống cho các em xem.

Dưới tay thầy Khê và những cô chú nhạc công, những vật dụng quen thuộc hằng ngày như thanh tre, cái chén ăn cơm, cái chung uống nước, thậm chí đến cái lá cây... cũng có thể là nhạc cụ.

Mỗi cái chén gơ vào kêu một phách, nếu chưa đúng nốt hoặc đúng rồi mà quá cao hay quá thấp, chỉ cần đổ nước vào từ từ, ấy là một cách “lên dây đàn”...

Có quá nhiều điều mới, thú vị dưới con mắt ṭ ṃ ham khám phá của các em. Rồi chúng được tự tay gơ trống, làm động tác, tự tay đàn thử…

Mục đích của tất cả những “tṛ vui” ấy là để cho các em “không c̣n xa lạ với những cây đàn dân tộc, có đủ danh từ để miêu tả, biến những nhạc cụ ấy thành người bạn, ban đầu c̣n ngỡ ngàng, sau dần dà thân thiết rồi  chúng sẽ t́m chơi, sẽ thấy nhạc cụ dân tộc ḿnh chơi vui, dễ, ít tốn kém mà hay, để chúng không cần phải nghĩ tới những organ với piano nữa.

Và khi dàn nhạc tấu lên, chỉ cần nghe trống biết hát bội nhịp mấy mà hát chèo nhịp mấy, lần lần chúng sẽ từ biết mà thương yêu rồi sẽ tự hào về âm nhạc VN ḿnh”.

Học là sáng tạo

Trước mặt các tṛ là những thanh tre. Thầy bảo một tṛ lên gơ thử. Tiếng vang lạc lơng. Bốn em lần lượt gơ, mỗi thanh một nốt ḥ - xự - xang nghe đă thành câu nhạc...

Thầy hỏi: Các con có biết câu hát dân gian xưa: Một cây làm chẳng nên non?

Tṛ đồng thanh: Dạ biết. Thầy: Dân gian là ai? Tṛ đồng thanh: Dạ, dân gian là thầy với tụi con.

Thầy: Phải rồi. Vậy dân gian xưa sáng tác được, dân gian nay có đặt câu khác được không?

Và những cái miệng trẻ thơ ngân nga: Một cây làm chẳng nên đàn. Ba cây chụm lại nên dàn nhạc hay…

Đó chính là tinh thần mà thầy Khê nhắc đi nhắc lại với các giáo sinh tham gia lớp học: những điều cơ bản cũ học để biết nhưng là thứ dùng để ứng dụng, không phải là những khuôn thước bất di bất dịch.

Sáng tạo là điều cốt yếu nhất của sự học, và muốn làm được điều đó ở bọn trẻ th́ phải cho chúng học mà chơi…

Thú vị nhất với tṛ và bất ngờ nhất với thầy là những lúc thầy cho tṛ đố nhau. Một tṛ nghĩ ra, hát lên câu nhạc, nhóm đàn dựa theo gơ thành âm thanh. Lại cho tṛ sáng tác lời theo bản nhạc.

Thầy giật ḿnh khi dựa trên bài Long Hổ hội, có tṛ hát: Buồn thật buồn, vui thật vui…Vậy là, dựa trên cái cơ bản là bài bản gốc, các em có quyền sáng tác hẳn một lời hát mới của ḿnh.

Vốn kiến thức cũ không phải là khuôn thước phải bê nguyên xi mà nắm vững rồi th́ luôn có quyền vận dụng, làm mới, làm theo cách riêng. Cách học ấy uyển chuyển vô cùng, nó gợi mở, khích lệ sáng tạo và cá tính phát triển chứ không áp đặt, không tạo ra áp lực nặng nề cho con trẻ.

Tuy nhiên phương pháp này chắc chắn sẽ phải đối đầu với một thực tế là toàn bộ chương tŕnh âm nhạc trong các trường phổ thông trước giờ chỉ được xem là phụ, đội ngũ giảng dạy cũng như cơ sở vật chất riêng cho việc giảng dạy về âm nhạc dân tộc sơ sài nếu không nói là không có…
Hỏi: Giáo sư có tin rằng công cuộc này sẽ không phải là hạt muối ch́m nghỉm giữa ḷng biển của quá nhiều bất cập? GSTS Trần Văn Khê: Mong muốn th́ nhiều và luôn cố gắng làm hết sức ḿnh, nhưng tôi chỉ là người gieo một chất men, một hạt giống.

Chất men ấy có nhân rộng ra hay không là do mọi người cùng quan tâm phát triển nó, từ cha mẹ học tṛ, nhà trường, báo đài tới Nhà nước cùng góp tay làm th́ sẽ được.

Giống như hạt giống gặp được mảnh đất tốt, mưa thuận gió ḥa th́ nó sẽ sống và sẽ nhân rộng ra. C̣n nếu ai cũng ơ hờ thản nhiên th́ nó sẽ chết vậy.

Chương tŕnh thử nghiệm giảng dạy nhạc dân tộc bậc tiểu học này sẽ được Unesco dùng làm tài liệu tham khảo cho các nước trong khu vực châu Á. Hạt giống đă được gieo.

Mong rằng trước khi lan sang các quốc gia khác, nó sẽ đâm chồi nảy lộc ngay trên quê nhà.

HOÀI HƯƠNG-UYÊN LY (báo Tuổi Trẻ)

RETURN TO MUSIC NEWS PAGE