Giáo sư Trần Văn Khê: 'Tôi như chiếc lá được về với cội'

Đầu tháng 1, Sở Văn hóa - Thông tin TP HCM trao ngôi nhà số 32, Huỳnh Đ́nh Hai, phường 14, quận B́nh Thạnh, cho GS. Trần Văn Khê. Đây là nơi bảo quản, trưng bày hiện vật văn hóa, âm nhạc dân tộc. Giáo sư dành cho VnExpress cuộc tṛ chuyện thân t́nh cuối năm.

- Gần 56 năm sống ở nước ngoài, quyết định về ở hẳn trong nước có ư nghĩa như thế nào đối với giáo sư?

- Bất cứ cuộc chia tay, dời chuyển nào cũng có rất nhiều lưu luyến, nhưng tôi đă quyết định về Việt Nam ở hẳn với tất cả ḷng mong chờ của người con xa quê quá lâu rồi.

Ở Pháp, tôi được bảo hiểm xă hội 100%, lại có bổng hưu trí, đau bệnh không mất tiền, được chăm sóc, đăi ngộ tận t́nh. Nhưng sống b́nh yên thoải mái không có nghĩa là ngồi yên rồi ôm đống tư liệu bao năm ḿnh đă tích cóp. Như vậy th́ quá uổng công.

Tôi luôn mong ước được về Việt Nam, có một ngôi nhà không chỉ là nơi để ở mà c̣n là nơi để làm việc. Đó là nơi tập trung và giữ ǵn những tư liệu mà cả đời tôi gom góp được, để sau này cho thế hệ trẻ Việt Nam đến xem, để các bạn có thể đối thoại với các nền văn hóa âm nhạc trên thế giới. Sống ở nước ngoài, một năm dăm ba lần mới có vài sinh viên đến t́m gặp trao đổi. Thỉnh thoảng mới có dịp gặp gỡ những bạn trẻ, những ǵ tôi nghiên cứu được cứ giữ đó không có nhiều dịp để truyền đạt.

Năm 2004, tôi rất vui mừng v́ đă chuyển được về nước hàng ngh́n cuốn sách, những công tŕnh nghiên cứu, băng video..., một khối lượng tư liệu mà dù bỏ ra cả mấy năm trời vẫn xem chưa hết. 460 kiện hàng văn hóa đă được hải quan hai nước Việt - Pháp hỗ trợ nhiệt t́nh, không làm khó dễ mà c̣n miễn cả tiền đóng thuế.

Về đến Việt Nam, Viện Bảo tàng TP HCM dọn sẵn một pḥng để chứa tư liệu của tôi với điều kiện bảo quản rất tốt, cắt cử những bạn trẻ đến giúp tôi phân loại, sắp xếp đàng hoàng đâu ra đó. Tôi được hưởng tấm ḷng, t́nh thương của mọi người. Đối với tôi, điều đó quá sức mong đợi. Tôi thấy ḿnh như chiếc lá đă được rụng về cội.

- Thưa giáo sư, đón nhiều cái Tết tha hương, ông có cảm xúc ǵ khi năm nay về ăn Tết trên đất nước ḿnh?

- Sống ở nước ngoài nhưng tôi cũng đă có dịp về Việt Nam vài lần trong dịp Tết trước đây. Lần đầu là vào năm 1998, ở TP HCM. Năm 2002, đài truyền h́nh Việt Nam VTV1 mời tôi ra Hà Nội nói chuyện trong chương tŕnh đêm giao thừa. Lần cuối cùng tôi ăn Tết ở Hà Nội là năm 1944. Đến năm 2002 mới trở lại nên có rất nhiều cảm xúc. Cái Tết đầu tiên tôi ở Hà Nội là năm 1941, đêm tôi đi hái lộc ở Hồ Gươm, mưa phùn lất phất nhẹ bay mơn man trên khuôn mặt, những cô gái xinh đẹp Hà Thành áo váy tha thướt. Người chủ nhà tôi đang ở cắt tỉa củ thủy tiên khéo đến nỗi đúng vào khoảnh khắc giao thừa hoa đồng loạt nở. Đẹp không cảm xúc nào diễn tả được, nên con gái đầu ḷng tôi đă đặt tên là Thủy Tiên.

Hồi ở Pháp, ngày Tết th́ cũng như ngày thường thôi. Có khi bạn bè đến cho một đ̣n bánh chưng, bánh tét, nem chua. Tôi cũng tự nấu một nồi thịt kho đông, cũng tự làm dưa giá. Tết năm nay có một ư nghĩa đặc biệt là tôi đă được thật sự "ăn" Tết trên nước ḿnh, tại nhà của ḿnh.

- Kế hoạch đón năm mới của ông năm nay như thế nào?

- Một người bạn tặng tôi cội mai vàng đặt trước sân nhà, vài bữa nữa tôi lặt lá mai, chờ cây ra hoa.

Sáng sớm mồng 1 Tết, tôi thường khai bút đầu năm, rồi mở cửa xuất hành năm mới; sau đó về nhà uống rượu, uống trà, ngắm hoa. Tết năm nay, bạn bè đă hẹn sẽ gặp nhau trong dịp xuân, có người đă hứa cho bánh chưng, cho thịt kho, mắm chưng, bánh tét. Tôi cũng đă đổi tiền giấy mới loại 10.000, mua nhiều phong bao đỏ để ĺ x́ các cháu nhỏ.

Tết này, ngày mồng 1, trên VTV1, VTV2, tôi sẽ nói chuyện về văn hóa ẩm thực Việt Nam.

- Giáo sư có thể nói qua về ngôi nhà này, món quà tặng năm mới của TP HCM dành cho ông?

- Tôi từng ở từ khách sạn này qua khách sạn khác. Về nước cũng chỉ ở một địa chỉ quen thuộc là căn pḥng 326 của khách sạn Majestic. Căn hộ chung cư mà tôi ở bên Pháp vừa là một pḥng thí nghiệm vừa là thư viện nhỏ, chứa đầy ắp những tư liệu hơn là nhà ở. Ước muốn có một ngôi nhà riêng với tôi là quá xa vời.

Cách đây vài năm, Giám đốc Sở Văn hóa Thông tin TP HCM, Trương Ngọc Thủy, t́nh cờ đến thăm căn hộ của tôi tại Pháp. Năm 2001, gặp lại Ngọc Thủy tại Festival Huế, cháu nói đang cố gắng giúp đỡ tôi có một ngôi nhà để ở và lưu giữ tư liệu.

Ban đầu, ngôi nhà c̣n rất ngổn ngang, cỏ dại mọc đầy sân trước sau. Nhưng Sở Văn hóa Thông tin và UBND quận B́nh Thạnh đă hỗ trợ sửa sang lại nhà cửa, cung cấp máy điều ḥa để chuẩn bị pḥng tư liệu.

Tôi nhớ có một lần trên đất Pháp, buổi đêm, sau bữa tiệc ở nhà một người bạn, tôi mở cửa bước ra vườn. Chợt nghe thoang thoảng mùi hoa dạ lư hương, tự nhiên ứa nước mắt, thấy ḷng ḿnh mênh mang nỗi buồn nhớ quê hương.

Bây giờ nhà tôi, cạnh cửa sổ pḥng ngủ và pḥng làm việc có trồng một cây dạ lư hương. Nhà người Việt thường "phía trước trồng cau, phía sau trồng chuối", nhà tôi cũng vậy. Trước sân, có một khu vườn nhỏ trồng những cây chuối, cây trúc tượng trưng cho người quân tử, hoa dâm bụt 3 màu, bông trang, hoa giấy, hoa mai. Đó là những món quà của một người bạn tặng tôi.

Rồi đây hoa sẽ nở, mỗi sáng, mỗi chiều tôi sẽ được thăm thú vườn hoa, tưới cây, lặt lá sâu.

- Hiện nay công việc của ông tại Việt Nam như thế nào?

- Lúc c̣n ở hải ngoại, công việc của tôi là t́m ṭi, sắp xếp, sưu tập, nghiên cứu tư liệu; c̣n hiện tại là gặp gỡ và truyền đạt cho những ai quan tâm, yêu thích đến âm nhạc, văn hóa dân tộc. Bây giờ tôi có nhà, địa chỉ rơ ràng, nhiều sinh viên, bạn trẻ trong ngoài nước đến thăm, tṛ chuyện rất vui. Có một nhóm sinh viên khi biết tôi dọn về nhà mới đă mang đến tặng một bức thư pháp đề chữ: "Nhạc Việt chi bảo". Tôi hỏi các bạn ở đâu, học trường nào. Các bạn trẻ ấy chỉ cười mà nói: "Chúng cháu tặng bác v́ quư những việc bác đă làm cho âm nhạc dân tộc Việt Nam. Bác cứ xem như đây là món quà nhỏ của bạn trẻ thành phố mà không cần biết bọn cháu là ai đâu ạ".

Về nước ở hẳn là quăng thời gian vui nhất của cuộc đời tôi. Tôi mong rằng sẽ măi sống trong không khí thanh b́nh, vui vẻ như thế này cho đến lúc ra đi vĩnh viễn.

- C̣n cuộc sống thường ngày của giáo sư th́ sao?

- Ở Việt Nam, đi đâu cũng như gặp người quen, người thân. Ra đường bước lên xe taxi gặp nụ cười rộng mở của người tài xế. Vào quán ăn, đi bệnh viện kiểm tra sức khoẻ cũng vậy. Mọi người đều quư tôi, hỏi thăm sức khỏe, chăm sóc tận t́nh. T́nh thương đó làm tôi quá xúc động!

Mỗi ngày, tôi thức dậy lúc 5h30, luyện khí công. Rồi sau đó ra vườn xem cây; lên mạng Internet đọc thư bạn bè khắp năm châu bốn bể. Xem TV, lướt qua trang văn hóa, thời sự của các báo mạng. Khi thư kư đến th́ bắt đầu một ngày làm việc, ghi chép lại những suy tư trong ngày, những suy nghĩ về việc nghiên cứu âm nhạc, văn hóa.

Tôi có người bạn thân chơi với nhau đă 60 năm nay từ thưở c̣n học trường Trương Vĩnh Kư. Bây giờ, nhà bạn cách nhà tôi chỉ 300 thước, hằng ngày đều có người nhà của bạn đến nấu giúp thức ăn. Tôi ăn kiêng khem v́ mang nhiều bệnh trong người, tất cả những "ngọt, bùi, béo" của cuộc đời giờ không được đụng đến nữa.

Tôi sống một ḿnh, nhiều lúc cô đơn chỉ biết bầu bạn với tiếng nhạc, lời thơ. Tôi rất thích bài Lạc quan độc hành ca mà tôi từng họa lại bài Độc hành ca của thi sĩ Bùi Khánh Đảng, có mấy câu: "Vững bám hồn thơ xa thế tục/ Nhẹ nương cánh nhạc đến thiên thai/ Cuộc đời cô độc nhờ thơ nhạc/ Vui kém chi người vẹn trúc mai".

Hiện tôi nghiên cứu và viết về "Âm và dương, xác và hồn trong âm nhạc truyền thống" với mong muốn nêu ra những khám phá giản dị nhất mà đôi khi người ta quên mất không nghĩ đến. Tôi và thư kư của ḿnh sẽ lên kế hoạch viết tiếp hồi kư. Cuốn hồi kư thứ 5 của tôi kết thúc ở giai đoạn năm 2000. Cuốn thứ 6 được bắt đầu từ năm 2001, khi tôi chuẩn bị chuyển kho tài liệu về VN và có kế hoạch về hẳn quê nhà.

Anh Vân thực hiện

 

RETURN TO PREVIOUS PAGE