Người chế tác những cây đàn bầu tre nứa độc đáo

Từ xưa đến nay, cây đàn bầu luôn được định h́nh là loại nhạc cụ dân tộc độc đáo, bởi nó chỉ có một sợi dây neo trên một hộp đàn bằng gỗ h́nh cái máng úp ngược. Bởi thế, ai mà chẳng ngạc nhiên khi thấy nghệ sĩ Nguyễn Chí B́nh biểu diễn cây đàn bầu làm bằng... một khúc tre!

Hơn thế nữa, cây đàn này thật ra là những ống tre, khúc nứa rời được Nguyễn Chí B́nh lắp ráp lại trong nháy mắt bằng những thao tác chính xác, dứt khoát...

Nguyễn Chí B́nh sinh năm 1954 tại Sài G̣n nhưng mới được 8 tháng tuổi th́ gia đ́nh tập kết ra Bắc về sống ở xă Hải Thịnh, huyện Hải Hậu (Nam Định) quê cha. Tuổi thơ của B́nh lớn lên trong tiếng bom rền, đạn vang của thời kỳ giặc tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Có lẽ v́ thế cho nên khi lần đầu tiên B́nh nghe được tiếng đàn bầu (do Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị về biểu diễn phục vụ ở xă Hải Thịnh), tâm hồn cậu bé đă thật sự bị lôi cuốn bởi những âm thanh diệu kỳ của loại đàn này. Không cưỡng lại được, cậu đă cùng đám bạn đồng trang lứa đua nhau “chế tạo” đàn bầu. Họ đi kiếm gỗ làm thân đàn, lấy lon sữa ḅ, ống ngoáy trầu làm bầu đàn, vót tre già làm cần, t́m dây điện thoại làm dây v.v... Cái “phong trào làm đàn bầu” rồi cũng ch́m dần, duy có Nguyễn Chí B́nh là cứ tỉ mẩn, mày ṃ... Với cây đàn bầu tự chế, anh đă có thể diễn tấu được nhiều bài bản như Ru con Nam Bộ, V́ miền Nam (Huy Thục)... Dần dần, tiếng đàn bầu của Chí B́nh được bà con quê hương chấp nhận và yêu thích qua các chương tŕnh văn nghệ trên... loa phóng thanh xă.

Năm 1976, Nguyễn Chí B́nh lên đường vào Nam t́m kế mưu sinh, hành trang chỉ vỏn vẹn một bộ đồ lính và... một cây đàn bầu! Rồi anh được nhận vào làm chuyên viên kỹ thuật sửa chữa máy may của Cục Quân trang (Tổng cục Hậu cần). Từ đó anh tham gia vào phong trào văn nghệ quần chúng của đơn vị, rồi 10 năm ở Sở Thương nghiệp TP và cuối cùng là tham gia Đoàn Ca múa nhạc Hội Cựu chiến binh TP Hồ Chí Minh (đầu thập niên 90). Lúc này gia đ́nh anh đă có một chỗ ở cố định trên đường Nguyễn Thiện Thuật (Q.3). Vô t́nh, anh ở đúng vào cái “xóm” chuyên sản xuất các loại đàn. Những kỷ niệm thời niên thiếu trỗi dậy và với tay nghề của một “chuyên viên kỹ thuật”, anh lại... mày ṃ, tỉ mẩn chế tác những cây đàn bầu bằng tre. Tại sao lại chọn tre nứa mà không là gỗ như truyền thống? Anh trả lời: “Thực ra từ dạo c̣n ở ngoài quê tôi cũng đă từng lấy cây tre làm thân đàn bầu nhưng chỉ với tính chất thể nghiệm. C̣n sau này, tôi nghĩ tre nứa là nguyên liệu lúc nào cũng có sẵn ở khắp mọi miền đất nước. Hơn nữa, đồng bào Tây Nguyên đă từng khai thác triệt để ưu điểm của tre nứa trong việc chế tác nhạc cụ trong khi miền xuôi chỉ có mỗi... cây sáo trúc. Tôi nghĩ đưa thêm vào danh mục này một nhạc cụ của đồng bằng cũng là điều thú vị và độc đáo. Hơn nữa, thớ gỗ của cây tre phát triển theo chiều dọc và khoảng rỗng trong thân tre rất tốt với âm thổ để làm bầu cộng hưởng cho đàn bầu. Dĩ nhiên, do sống lâu ở “xóm đóng đàn” nên tôi cũng biết và đă áp dụng những kỹ thuật xử lư nguyên liệu trước khi làm đàn như: ngâm nước muối, phơi khô rồi qua những công đoạn “gia nhiệt”, hút nhựa và tạp chất... Sau khi đóng th́ tạo vẻ mỹ thuật (vẽ hoa văn, rồng phụng bằng bút sắt hoặc cẩn xà cừ). V́ thực hiện hoàn toàn bằng thủ công nên đàn bầu của tôi chẳng cây nào giống cây nào (đă làm được khoảng 30 cây). Tôi không chủ trương kinh doanh, thỉnh thoảng cũng có bán cho những người quen biết để lấy tiền mua nguyên vật liệu làm tiếp...”.

Từng xách cây đàn bầu đi biểu diễn nên Nguyễn Chí B́nh “thấm thía” những trở ngại: thân đàn dài và cồng kềnh, trước khi biểu diễn phải tốn nhiều thời gian cho việc sắp xếp vị trí đặt đàn sao cho thật vững vàng, rồi ổ cắm điện... Do vậy hầu như đêm nào anh cũng nằm nghĩ cách cải tạo cây đàn bầu của ḿnh sao cho ngày càng có tính cơ động cao: gọn nhẹ, chắc chắn và thẩm mỹ. Để tạo điểm tựa chắc chắn, khi đàn không bị lắc anh chọn cách làm đàn 3 chân (cổ nhân vẫn nói vững như kiềng ba chân) bằng 3 đoạn trúc có hệ thống đinh vít để có thể xếp gọn dọc theo thân đàn hoặc cũng có thể tháo rời ra. Rồi gắn nam châm vào các điểm dưới đàn để hút chặt với những thỏi nam châm ở giá đỡ hoặc ở giải băng quấn quanh đùi. Chưa dừng lại ở đó, anh c̣n nghĩ ra cách làm thân đàn bằng 2 ống tre rời có gắn bản lề để có thể gấp lại được (tất cả đều được bỏ gọn vào một túi nhỏ). Ngoài ra, do âm thanh của đàn bầu rất nhỏ, khi biểu diễn phải qua bộ phận tăng âm nên nếu nơi biểu diễn không có điện (hoặc bị cúp điện) th́... chịu chết, anh đă thiết kế một bộ mobil tăng âm sử dụng ḍng điện một chiều (pin 9-12 vol) rất gọn, đặt hẳn trong hộp đàn, chỉ cần bật công tắc là sử dụng được ngay khi gặp sự cố về điện.

Với đàn bầu tre nứa, Nguyễn Chí B́nh đă liên tục tham dự các Liên hoan Ca múa nhạc dân tộc Giai điệu quê hương và đă đoạt giải độc tấu đàn bầu với các tác phẩm Ru con Nam Bộ (giải ba, 1999), Trống cơm (giải nh́, 2001), Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người (giải nhất, 2003)... Cái kiểu đánh đàn của Nguyễn Chí B́nh cũng thật lạ: không gảy bằng que như người khác mà dùng ngón tay búng vào dây đàn và những âm thanh từ đó ngân vang: Câu ḥ bên bờ Hiền Lương, Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu ḥ ví dặm nghe vương vất nỗi buồn, rồi anh chuyển qua những bài có tiết tấu nhanh Trống cơm, Lư ngựa ô Nam Bộ... khi ngón tay anh gơ gơ sát vào bầu đàn (một kiểu chuyển tông), anh bạn cùng đi với tôi vỗ đét vào đùi: “Tuyệt vời!”.

Hà Đ́nh Nguyên (ba'o Thanh niên)

RETURN TO MUSIC NEWS PAGE