Người truyền giữ âm nhạc dân tộc

 

Nghệ nhân Nguyễn Châu (c̣n gọi là Tư Châu), sinh năm 1907 ở làng Nghi An (Ḥa Vang, TP Đà Nẵng). Mảnh đất này cũng là nơi sinh thành nhiều chí sĩ yêu nước.

Chúng tôi đến thăm nghệ nhân Nguyễn Châu trong ngôi nhà gỗ ba gian nằm yên ả bên sự ồn ào, tất bật của phố phường Đà Nẵng.
Ở tuổi 104, cụ đă có hơn 90 năm gắn bó với âm nhạc truyền thống dân tộc và được mệnh danh là "báu vật nhân văn sống" giữa đời thường.
Người nghệ sĩ tài hoa
Những ngày này ở làng Nghi An, có một niềm vui lan tỏa trong bà con làng xóm, v́ nghệ nhân Nguyễn Châu - người con ưu tú của làng vừa vinh dự đón nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian và Kỷ niệm chương v́ sự nghiệp âm nhạc truyền thống của dân tộc.
Cụ là người đầu tiên của Đà Nẵng - Quảng Nam được tặng danh hiệu cao quư này. Không chỉ là người hoạt động lâu năm trong lĩnh vực âm nhạc truyền thống dân tộc, có công trong việc lưu giữ cổ nhạc, nghệ nhân Nguyễn Châu c̣n là người thầy của nhiều thế hệ nghệ sĩ ở Quảng Nam, Đà Nẵng. Ban nhạc của cụ Nguyễn Châu trước đây từng nổi tiếng khắp vùng.
Nhiều nghệ nhân cao tuổi ở đây kể rằng, hồi đó, hễ nghe nhắc tới ban nhạc Nguyễn Châu là nhiều người biết đến, t́m đến, để thưởng thức ngón nghề của cụ và để học nghề. Trong hàng trăm học tṛ đă có duyên theo cụ học nhạc, hơn nửa số đó bây giờ mưu sinh được với nghề và góp phần giữ được hồn cốt của âm nhạc dân tộc.
Tại buổi lễ trao tặng cụ Nguyễn Châu danh hiệu Nghệ nhân dân gian, chúng tôi chứng kiến nhiều h́nh ảnh xúc động, nghe được nhiều lời cảm ơn tự đáy ḷng của bao thế hệ học tṛ của cụ. Đó là những học tṛ tóc đă bạc, đi đứng phải có người d́u, lại có nhiều người là thương binh, bệnh binh, nhiều cháu nhỏ là con, cháu của các thế hệ học tṛ. Một số người từ vùng sâu, vùng xa của tỉnh Quảng Nam ra thăm và mừng "đại hỷ" của người thầy từng cưu mang, không quản vất vả để truyền nghề cho họ. Tất cả đều v́ ḷng cảm phục và biết ơn người đă d́u dắt, giúp đỡ trong việc học nghề để thỏa ḷng yêu nghệ thuật, và cả trong cuộc mưu sinh.
Kể về cuộc đời ḿnh, nghệ nhân Nguyễn Châu vẫn không quên những kỷ niệm của thời ấu thơ gian khó. Cụ nói rất biết ơn người vợ quá cố đă từng tảo tần nuôi cả đàn con khôn lớn, không những thế, c̣n nuôi ăn ở, học hành cả những học tṛ nghèo hiếu học lúc bấy giờ. Bén duyên với nghệ thuật nhạc dân tộc khi mới lên mười, Nguyễn Châu đă t́m ṭi, học hỏi và chơi các loại nhạc cụ như trống, nhị, đàn bầu, đàn tranh...
Năm 14 tuổi, bắt đầu tham gia trong đội nhạc phục vụ tế lễ xuân kỳ và thu tế của làng Nghi An (tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng trước đây). Lúc bấy giờ, Nguyễn Châu đă chơi thông thạo các bản nhạc dân tộc có nhiều tiết tấu khó và được mời đánh nhiều loại nhạc cụ trong các ban nhạc lớn. Niềm đam mê kết hợp với năng khiếu bẩm sinh và từ sự truyền dạy của các danh cầm ở Huế, ở Quảng Nam, đă giúp Nguyễn Châu dần hoàn thiện tài năng, trở thành nghệ nhân chơi đàn tài hoa, biết sử dụng hầu hết các nhạc cụ của ban nhạc, nhất là chơi xuất sắc các loại nhạc cụ: kèn, nhị, sáo, nguyệt, tranh, bầu; trong đó nổi bật nhất là đánh trống chiến.
Từ cái nôi của nghệ thuật
Trong ngôi nhà nhỏ đầy kỷ niệm của ḿnh, cụ Nguyễn Châu vẫn giữ được trọn bộ nhạc cụ hành nghề. Bộ nhạc cụ đă đi theo cụ suốt bao năm tháng, qua nhiều vùng quê, mang tiếng đàn, điệu nhạc đến cho người xem, người nghe. Đây là bảo tàng thu nhỏ, là tài sản quư giá của gia đ́nh mà hằng ngày cụ vẫn rèn dạy cho con cháu cách sử dụng, giữ ǵn. Trong bộ nhạc cổ đó, có những nhạc cụ đă ṃn nhẵn theo thời gian. Mỗi lần nhớ nghề, cụ Nguyễn Châu lại bảo con cháu đưa ra, rồi ngồi chơi lại những giai điệu bay bổng một thời.
Với 90 năm cống hiến cho cổ nhạc, có thể nói, nghệ nhân Nguyễn Châu là một đại thụ, là viên ngọc sáng của nền âm nhạc dân tộc Việt Nam. Qua "tuổi xưa nay hiếm" đă nhiều năm nhưng cụ vẫn ngày đêm truyền dạy lại nghề cho con cháu, như đó chính là ước nguyện của cuộc đời người nghệ sĩ, cùng lời nhắn nhủ rằng, dù khó khăn, vất vả bao nhiêu th́ thế hệ cháu con vẫn phải bảo tồn, phát huy vốn âm nhạc quư giá của dân tộc...

Làng Nghi An có một truyền thống vẫn c̣n ǵn giữ bao đời nay, như một món ăn tinh thần không thể thiếu của dân làng, đó là hằng năm, cứ đến đêm 30 Tết, Hội Cổ nhạc của làng lại tổ chức một chương tŕnh cổ nhạc để tiễn năm cũ, đón năm mới và cầu may, cầu an cho mọi nhà. Và nghệ nhân Nguyễn Châu là người được chọn để đánh lớp trống "chiến" đầu tiên trong thời khắc đó. Vào lúc giao thừa, cả gia đ́nh cụ lại cùng nhau ḥa tấu bản nhạc Lễ cáo tổ nhạc minh niên như một màn cúng tổ nhạc.
Trước Cách mạng Tháng Tám, cụ Nguyễn Châu được dân làng phong là Tư nhạc. Từ đó, cụ theo các đoàn tuồng đi biểu diễn ở nhiều vùng quê dọc dải đất miền trung, có khi vào đến Sài G̣n. Năm 1954, cụ là người đứng ra sáng lập Hội Cổ nhạc Đà Nẵng và cũng là người đứng đầu Hội Nhạc cổ ngoại ô Đà Nẵng. Khi nhắc đến Hội Cổ nhạc Đà Nẵng, cụ chỉ cho chúng tôi xem bức hoành treo ở gian giữa nhà ḿnh với bốn chữ Đồng thanh tương ứng. Cụ nói: "Đối với người chơi nhạc, phải có sự cộng hưởng, tất cả mọi người phải cùng về một mối tri âm, có vậy nhạc mới có hồn, mới ḥa thành một. Và lúc đó, âm nhạc là sợi dây bắc cầu giữa những giá trị văn hóa, nhân văn và con người".
Một trăm năm, bốn thế hệ theo nghề
T́m hiểu về gia đ́nh nghệ nhân Nguyễn Châu, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên và cảm phục bởi bốn thế hệ trong gia đ́nh cụ đều kế nghiệp nghề cổ nhạc. Bảy người con trong gia đ́nh cụ đều là những nghệ sĩ tài danh của Đà Nẵng. Cách cụ đặt tên cho các con cũng như một bản ḥa tấu vậy: Thọ - Phước - Ninh - Hiệp - Ḥa - Lợi - Lộc. Cả bảy người đều được học nghề bài bản, chơi nhạc thành thạo và hiện đều tham gia công tác trong ngành văn hóa, nghệ thuật tại Đà Nẵng. Con trai thứ của cụ là Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Nguyễn Ninh, Phó trưởng đoàn biểu diễn Nhà hát tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh. Và con dâu, NSƯT Lê Thị Phương Lan, diễn viên chính của Nhà hát tuồng này. Cả hai vợ chồng NSƯT Nguyễn Ninh đă đoạt nhiều huy chương vàng, bạc tại các hội diễn về âm nhạc truyền thống. Lớp cháu nội, cháu ngoại, rồi chắt nội, chắt ngoại của cụ hơn 30 người, có người đă tốt nghiệp đại học âm nhạc, chơi nhạc cổ truyền, ḥa tấu nhạc cổ truyền một cách thuần thục, hoặc chơi nhạc "đơn" đều điêu luyện. Dường như, "gien" năng khiếu thiên bẩm của cụ đă được truyền lại con cháu. Nói về cha ḿnh, NSƯT Nguyễn Ninh xúc động: "Tôi đă học được ở cha tôi nhiều bài học quư về âm nhạc và đạo đức nghề nghiệp. Ông luôn nhắc nhở chúng tôi, dù khó khăn đến mấy cũng phải cố gắng ǵn giữ cái hồn cốt và giá trị của âm nhạc dân tộc, qua từng điệu đàn, nhịp trống. Gần 60 năm qua, gia đ́nh chúng tôi là một ban nhạc nghệ thuật cổ truyền, và cha tôi là sợi dây nối vững vàng nhất giữa chúng tôi với âm nhạc dân tộc".
Không chỉ truyền dạy cho con cháu trong gia đ́nh kế nghiệp ḿnh, nghệ nhân Nguyễn Châu c̣n là người thầy của hàng trăm học tṛ mê nhạc xứ Quảng. Trong đó có nghệ sĩ Trần Quang Chánh, người học tṛ xuất sắc của cụ năm nay cũng đă 78 tuổi. Theo cụ Châu học nghề từ năm 20 tuổi, đến nay, ông Chánh đă có 50 năm gắn bó với nghề. Nói về cụ Nguyễn Châu, ông Chánh nhớ lại: "Lúc theo học đàn ở nhà thầy Châu, gia đ́nh tôi nghèo lắm. Cơm không đủ ăn lấy đâu tiền đi học, vậy mà gia đ́nh thầy đă cưu mang tôi. Tận bây giờ, tôi vẫn nhớ như in lời thầy dạy, dùng nhạc không phải để vui chơi mà là để uốn nắn ḷng người đi vào cuộc sống. Làm nghề là một chuyện, nhưng người nghệ sĩ phải giữ được đạo đức, tư cách, phải có tâm. Như vậy mới là người nghệ sĩ thật sự. Thầy đă dạy chúng tôi rất chu đáo những tiếng đàn, tiếng kèn, nhịp trống".
Câu chuyện của ông về cụ Nguyễn Châu là những kỷ niệm đầy t́nh nghĩa thầy - tṛ một thời gian khó. Ông được cụ Nguyễn Châu xem như con cả của ban nhạc gia đ́nh, những lúc cụ Nguyễn Châu không thể đi biểu diễn, cụ giao cho ông Chánh việc quản lư, d́u dắt và dạy dỗ các con ḿnh. Ở Đà Nẵng - Quảng Nam, cũng có nhiều nghệ nhân cổ nhạc, nhưng phần lớn họ đă qua đời, số c̣n lại th́ không giữ được tính kế nghiệp như cụ Nguyễn Châu, v́ vậy mà nghề có nguy cơ mai một. Mỗi nghề có một thủ nghệ khác nhau để tồn tại, âm nhạc cần cái gốc, cụ Nguyễn Châu lại là người học rộng, hiểu sâu và tâm huyết với nghề cho nên cái công kế nghiệp đă là một sự nỗ lực rất lớn. Cổ nhạc cần lắm những người như nghệ nhân Nguyễn Châu. Cụ là niềm tự hào, là nguồn động viên, cổ vũ để nhiều lớp nghệ sĩ trẻ hôm nay hướng tới.

(Nhandan)

 

RETURN TO MUSIC NEWS PAGE