TA NGỒI NGHE TRỐNG VIỆT NAM…

Trống Việt Nam…

Bộ gơ Việt Nam…

Tâm hồn Việt Nam, những tâm hồn sâu sắc và tế nhị…

Gửi trọn trong buổi gặp gỡ tuyệt vời này!

 

 

TRỐNG, PHÁCH GỬI HỒN THEO Ư NHẠC

CHÉN NGÂN, LỤC LẠC CŨNG REO VUI

“Thùng thùng thùng thùng… thùng thùng thùng, cắc thùng!”

Tiếng trống gơ liên hồi dồn dập ḥa cùng tiếng lục lạc rộn ràng khiến ta cứ tưởng ḿnh như đang ngồi trên lưng ngựa tung vó phi nhanh. Con ngựa ô Việt Nam vừa dũng mănh vừa duyên dáng, sải từng bước trong âm thanh của trống, của phách, của đàn tranh:

“Khớp con ngựa ngựa ô, khớp con ngựa ngựa ô. Ngựa ô anh khớp, anh khớp kiệu vàng. Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen, búp sen lá dặm, dây cương nhuộm thắm, cán roi anh bịt đồng thoà. Là đưa í a đưa nàng, đưa nàng, anh đưa nàng về dinh…”.

Đôi tay lướt trên những phím tơ tranh nhịp nhàng thoăn thoắt tựa như ḷng náo nức của cô thiếu nữ chuẩn bị “theo chàng về dinh”, đôi tay biến ảo của người nghệ sĩ cầm dùi trống diễn tả cái vui mừng, hồi hộp của chàng trai khi “tra khớp bạc, kiệu vàng” đón người thương yêu; hai đôi tay ấy nhịp nhàng hoà điệu cũng đủ để trái tim ta rung động. Màn đi trống điêu luyện, tiếng đàn tranh réo rắt làm sôi động lên bầu không khí thưởng thức nhạc dân tộc với chủ đề giới thiệu về bộ gơ. Trước bài hoà tấu dân ca “Lư Ngựa Ô” , điệu nhạc cổ miền Nam “Khổng Minh Toạ Lầu” đă gây không ít ngạc nhiên cho khán thính giả bởi sự phối hợp tài t́nh giữa tiếng đàn tranh quen thuộc và tiếng lách cách từ những cái chén nhỏ làm bằng sứ. Bên đàn bên chén, hai âm thanh tuy khác nhau nhưng lại có thể hoà quyện cùng nhau, đối đáp nhau. Quả là có sức cuốn hút! Tiếng vỗ tay của khán giả cho hai nhạc phẩm mở đầu chương tŕnh làm những thành viên Tiếng Hát Quê Hương tham gia biểu diễn tràn ngập niềm vui sướng. Bước xuống sân khấu rồi mà trên gương mặt ai cũng rạng rỡ nụ cười.

SANH SỨA VỀ ĐÂY CÙNG TỤ HỘI

BỘ GƠ VIỆT NAM NGẤT NGÂY ĐỜI

Và những màn múa đậm phong cách dân tộc của nhóm Hoa Bách Hợp với bộ gơ trên tay, những điệu sáo uyển chuyển hợp cùng nhạc cụ dây, nhạc cụ gơ, những lời ca ca ngợi con người, quê hương Việt Nam lần lượt vang lên trong phần tŕnh diễn chào đón tất cả mọi khán giả đă thương mến đến nghe nhạc dân tộc trong chương tŕnh Hoa Quê Hương 25 lần này. Đặc biệt là chiếc sanh sứa, một nhạc cụ gơ lần đầu tiên xuất hiện trên sân khấu Tiếng Hát Quê Hương trong bài Hồn Quê làm khán giả hứng thú và ṭ ṃ. Theo lời nhạc sĩ Phạm Thúy Hoan, chiếc sanh sứa mà THQH biểu diễn ngày hôm đó do GS Trần Văn Khê mang từ Hà Nội vào tặng cho câu lạc bộ để tăng thêm phần phong phú cho việc biểu diễn nhạc dân tộc. Âm thanh của nhạc cụ này phát ra do gơ hai thanh tre với nhau, có 2 cách gơ: kiểu cổ điển là dùng 2 thanh tre rời gơ vào nhau, kỹ thuật th́ điêu luyện, biến ảo; kiểu mới là ghép hai thanh làm một nhưng kỹ thuật th́ đơn giản hơn cách gơ tách rời. Cái tiếng đập vào nhau của sanh sứa có một nét thu hút riêng, không chỉ sử dụng trên sân khấu mà ta c̣n có cảm tưởng như ḿnh đang dạo bước ở núi rừng, khoan thai nghe tiếng tre trúc gơ nhịp hoà ca trong gió…

Sau phần tŕnh diễn của Tiếng Hát Quê Hương, phần chính yếu của chủ đề bộ gơ được giới thiệu súc tích qua lời dẫn giải của GSTS Trần Văn Khê. Một điều rất rơ mà hầu hết khán thính giả nhận thấy trong chương tŕnh ngày hôm đó là GS Khê tuy đă cao tuổi mà nhiệt huyết dành cho âm nhạc dân tộc vẫn trẻ măi với thời gian. Nh́n cách Thầy vừa nói chuyện vừa minh hoạ trực tiếp qua tiếng trống khiến khán giả bên dưới, không ai là không xúc động…

“Hôm nay nói chuyện về bộ gơ trong âm nhạc truyền thống, đặc biệt là tiếng trống Việt Nam cho các bạn và các cháu nghe, tôi lấy làm vui lắm. Vui v́ không những ngồi trong khán pḥng đây là các bác lớn tuổi, các bạn bè thân hữu, các học tṛ của tôi mà c̣n có các cháu trẻ đến nghe. Các con thấy đó, Thầy dạy trong trường là cái khác nhưng khi trên sân khấu này các con lại được học một kiểu khác, học trực tiếp mắt thấy tai nghe, học ngoài bài bản đă được biết!”.

Trống là một nhạc khí tạo ra tiết tấu và nhịp điệu. Chẳng những nó có h́nh thức cấu tạo khác nhau mà chức năng nghệ thuật ở mỗi nước cũng không giống.Trống được chia làm hai loại: một mặt da và hai mặt da. Có trống sử dụng dùi để gơ, nhưng cũng có loại sử dụng tay để vỗ như trống Ấn Độ, trống Châu Phi. Riêng với trống Việt Nam mà theo GS Trần Văn Khê th́ đó là “tiếng trống vô cùng độc đáo” bên cạnh tiếng trống tinh vi của Ấn Độ. GS Khê cũng từng nói: “Trống Việt Nam với với sự đa dạng về h́nh thức, độc đáo về màu âm và phong phú về chức năng mà ít có nơi nào trên thế giới sánh bằng”. Hẳn điều đó đáng là một niềm tự hào lớn lao đối với nền nghệ thuật của dân tộc Việt.

Đa dạng về h́nh thức là như thế nào?

GS Khê đă miêu tả lại cái bồng độc đáo trong Đại nhạc cung đ́nh và nhạc lễ miền Nam, lại giới thiệu về sự đa dạng của Đại cổ và Tiểu cổ trong trống chiến của hát bội, trống chầu của ca trù, trống đế trong chèo… và nhất là trống cơm - một loại trống xuất hiện trong bài dân ca Bắc Bộ “Trống Cơm” mà hầu như người Việt Nam nào cũng quen thuộc, nhưng lại ít để ư tới nó là cái trống như thế nào. Để có được màu âm êm ái, trên mặt trống có dán một ít cơm nghiền hay bột ḿ trộn nhuyễn. Thầy cũng nhấn mạnh về việc trống được sử dụng nhiều nhất trong dàn Đại nhạc của cung đ́nh, có đủ loại hiện diện theo từng trường hợp cụ thể ra sao.

Độc đáo về màu âm là như thế nào?

 

“Chấm câu: Tong, thởn, tùng, thùng,

Đánh Tang, táng, thỏng sáng bừng màu âm

Táng nghe vui sướng trong tâm,

Tong gieo hốt hoảng, lúc dâng giận hờn.

Dùi chặn tiếng Tịch nghĩ buồn,

Nghẹn ngào, uất ức… trăm đường ưu tư.

Cắc là tươi tắn chuyển lưu,

Rù là gió thoảng đang vi vu ḱa!

Âm – Dương hoà thuận mọi bề

Biết câu Thủ, Vĩ quả nghề trống hay!

Ứng tấu ứng tác thêm say,

Chân phương, hoa lá lại đây hoà t́nh.

Đẹp sao tiếng trống của ḿnh,

Tiêu dao, khoáng đạt, muôn h́nh muôn thanh!”

Phong phú về chức năng là như thế nào?

Khi c̣n nhỏ ai mà không nghe qua tiếng trống khai trường mỗi độ thu sang, ai mà không mong nhớ tiếng trống vào học, tiếng trống tan tầm? Cuộc sống ngày xưa đâu có thể không nghe tiếng trống điểm canh, tiếng trống chèo mời gọi mỗi buổi chiều, tiếng trống “thu không”, tiếng trống báo hiệu tin tức vui, buồn… nơi làng xóm. Trong chiến trận, thể nào lại thiếu tiếng trống cầm quân? Trống thúc giục tinh thần người chiến sĩ, trống vang rền khí thế của ba quân, trống lệnh chỉ huy những lần xông pha trên mặt trận đối đầu cùng cường địch… Và nhất là trong nghệ thuật dân tộc tinh tế ngày xưa: Chèo, Hát bội, Ca trù, không có tiếng trống làm sao mà diễn tả nỗi ḷng cho được? Biết bao nhiêu nữa, kể mấy cho vừa?

Những giọt nước mắt, những xao động trong tâm ở cái đẹp của nghệ thuật cũng thể hiện xuất thần qua tiếng trống. GS Khê vui vẻ kể về việc thưởng thức Ca trù của một số khán giả Pháp: “…Họ đến bảo với tôi rằng, tuy họ là người ngoại đạo, không hiểu rơ về Ca trù như người Việt, nhưng qua tiếng trống chầu họ cũng biết được rằng đâu là cái đẹp, cái hay. Họ biết khi quan viên cầm chầu nghe cô đầu hát mà điểm hai tiếng trống nghĩa là hai giọt nước mắt rớt xuống (song châu), điểm liên hồi có nghĩa là cô đầu hát hay quá, rúng động tâm thần rồi th́ nước mắt chảy liên hồi để diễn tả sự tán thưởng (liên châu). Hát một câu làm bồi hồi trong tâm khảm, th́ là cách phê trống xuyên tâm…”.

Người Pháp mới nghe mà thưởng thức được như vậy, người Việt c̣n tinh tế đến đâu?

TIẾNG BỒNG, TIẾNG TRỐNG NHƯ VANG MĂI

AI KHÉO H̉A NÊN ĐIỆU ĐẤT TRỜI

Cùng với sự dẫn dắt của người diễn giả có duyên, đội nhạc lễ G̣ Vấp của nghệ sĩ Nhứt Dũng bằng tài năng của ḿnh đă thể hiện cho tất cả mọi người thấy những ǵ tuyệt vời nhất trong tiếng trống, tiếng kèn, tiếng bồng… dùng trong nhạc cung đ́nh. Bản “Nghinh thiên tiếp giá” mở đầu là lời chào khán giả của các nghệ sĩ. Nhạc phẩm này chỉ dành tấu lên lúc Vua xa giá, nay được tấu lên trên sân khấu này, chẳng phải khán giả được xem là những ông vua ư? Những ông vua yêu nhạc dân tộc, ngồi đây để thưởng lăm cái tinh vi nghệ thuật nước nhà. Như vậy hỏi sao quốc gia không hưng thịnh! Rồi nào trống văn trống vơ, có âm có dương hội tụ về để trưng ra những ǵ tinh tuư nhất của tiếng trống Việt Nam. Điểm đặc biệt và là cái tâm của phần biểu diễn nhạc lễ chính là tài vỗ bồng của nghệ sĩ Nhứt Dũng. Ai có tận mắt chứng kiến, nghe tận tai mới cảm nhận được cái hồn cái khí trong tiếng bồng tuyệt diệu đó. Người nghệ nhân lúc vỗ nhẹ tay tạo ra thứ âm thanh nhịp nhàng tự tại, lúc vỗ nặng tay thể hiện cái “hùng khí” động ḷng người, lại khéo léo hợp cùng âm thanh của dàn trống lễ, tiếng đàn nhị mượt mà, tiếng thanh la, mơ sừng trâu… khiến cho không khí khán pḥng bỗng chốc hoá thành một ngày lễ thiêng liêng. GS Khê đă có những lời b́nh luận về nghệ thuật vỗ bồng của nghệ sĩ Nhứt Dũng – con trai nghệ nhân Tám Nhứt mà các bài báo đă đưa tin: “Tiếng bồng tưởng chết lịm cùng thời gian, nay sống lại dưới bàn tay của Nhứt Dũng. Trống Việt Nam chân phương mà hoa lá. Khi tôi mời các vị đại sứ đến nghe những điệu trống cổ, họ lắc đầu bái phục v́ chưa từng được nghe những tiết điệu như vậy bao giờ…”. Nghe lời nhận xét đó, người sành nghệ thuật dân tộc lại nhớ về các nghệ nhân, nghệ sĩ với tài vỗ bồng thật khó khi xưa như nghệ sĩ nhân dân Ba Vân - một nghệ sĩ xuất sắc của cải lương Nam Bộ. Phải rồi, khán giả trong giây phút ấy cũng lắng nghe được hồn khí của người Việt ḿnh. Đó không phải là cái ǵ xa lạ, mà chính là cá tính của dân tộc ḿnh, cá tính Việt Nam không lẫn đi đâu được. Chúng ta tưởng chừng như đang loanh quanh ở những nơi nào đó, chưa thấy được hướng đi, chính tiếng trống, tiếng bồng là người dẫn đường đưa ta về lại bản tính của ta: rất Việt trong một tâm hồn Việt!

PHÙ ĐỔNG VANG RỀN TUNG VÓ NGỰA

NGƯỜI SAY, ĐIỆU NHẠC CŨNG THÊM SAY

 

Luận về “Thầy – Tṛ”:

“Trống to tựa tấm ḷng Thầy

Hai bên trống nhỏ nghĩa đầy Tṛ ngoan

Thầy tung, Tṛ hứng rộn ràng

Lúc khoan, lúc nhặt thêm tràn ngẩn ngơ

Thầy thương tṛ nhỏ ngây thơ

Tṛ thương Thầy, chẳng bao giờ quên ơn

Tùng, tang tiếng trống dập dồn

T́nh người - tiếng trống cội nguồn nở hoa!”

 

Luận về “Mùa hạ”:

“Hè về ran tiếng ve kêu

Ngồi nghe Mùa Hạ ra chiều thú đây!

Mơ reo như tiếng lá cây,

Hoà ca chiêng, trống ta say mất rồi!

Vang vang sanh sứa tuyệt vời

Trống vô ngôn vẫn đẹp lời tri âm!”

 

Luận về “Vó ngựa cấp báo”:

“Vó ngựa dập dồn khắp nẻo xa

Trống rung nhạc ngựa rộn trăm nhà

Mang tin cấp báo nơi nào đến?

Ai cũng nôn nao náo nức mà!

Lục lạc từng hồi mong tới kịp

Tiếng chiêng, tiếng mơ rợn làn da

Ḱa ai nhỏ máu trên thân trống?

Trẻ măi đôi tay chẳng biết già!”

Phù Đổng chơi trống trên cả tuyệt vời! Từng tiếng trống như dội vào tim khán giả, từng động tác nhịp nhàng với tiếng trống quyến rũ ánh nh́n của khán giả. C̣n khán giả cũng thật dễ thương, họ hoà chung sự thú vị của ḿnh bằng cách hưởng ứng nhiệt t́nh qua cái lắc đầu theo nhịp trống, qua cái vỗ nhịp của đôi chân, cái cử động không yên của đôi tay, dường như cả khán giả và nghệ sĩ muốn cùng nhau đối đáp, cùng nhau đứng dậy để làm cho tiếng trống vang dậy hơn. Quả như lời GS Khê nhận xét: “Phù Đổng không chỉ chơi trống bằng đôi tay ḿnh mà c̣n chơi trống bằng cả thân thể của ḿnh, tâm hồn của ḿnh!”. Trên sân khấu, họ không c̣n là họ ngoài đời nữa mà như những ngọn lửa đang bừng bừng rực cháy sáng ngời!

Chương tŕnh trong phút bế mạc vẫn c̣n đó những dư vị của sự say mê, sự thích thú và cả sự yêu thương. Không một khán giả nào nỡ bước chân ra về mà c̣n nán lại đôi chút để nh́n ngắm cái sân khấu giản đơn mà không đơn giản tí nào – nơi mà trước đó vài phút đồng hồ họ đă tận mục sở thị những nét nhạc “độc nhất vô nhị” của đất nước Việt Nam, con người Việt Nam. Xin được lấy đôi lời của GS Trần Văn Khê để bày tỏ t́nh cảm của ḿnh dành cho trống dân tộc:

“Việt Nam không chỉ có nhă nhạc, ca trù, cồng chiêng, mà c̣n có cả nghệ thuật trống đặc sắc, mang đậm tâm hồn Việt. Làm sao để ḿnh không tự ti, mang tất cả những đặc sản đó cho thế giới thưởng thức. Thế giới khi hội nhập không hề muốn đến Việt Nam xem đánh trống jazz hay như người Mỹ da đen, mà là để thấy cá tính Việt Nam như thế nào. Để nghệ thuật trống phát triển, chúng ta bảo vệ truyền thống chứ không nệ cổ, đó chính là khi sinh lực âm nhạc Việt Nam trở lại.”

NGUYỄN HOÀNG KHÁNH VÂN

 

RETURN TO ACTIVITIES PAGE