Giáo sư-Nhạc sĩ Trần Văn Khê
Ấn tượng về ngày ra đi vẫn còn đọng lại...

Ngôi nhà nhỏ ấm cúng của kiến trúc sư Trần Quang Minh, con trai của giáo sư - nhạc sĩ Trần Văn Khê, nằm trong một con đường nhỏ rợp bóng cây của khu Thảo Điền.

Bên hiên nhà, bà Nguyễn Thị Sương, vợ giáo sư Trần Văn Khê đang dạy tiếng Anh cho lũ trẻ cùng xóm. Năm nay đã 85 tuổi, trông bà vẫn bặt thiệp, thanh tao.

Bà có một giọng nói quyến rũ, nụ cười hồn hậu. Ít ai biết trong 25 năm người chồng biền biệt xa quê, chính người mẹ ấy đã nuôi dưỡng bốn đứa con thành người, cất giữ cho con một tình yêu âm nhạc tha thiết qua hình ảnh người cha, để rồi chính họ đã viết tiếp trang sử thứ 5 cùng với cha mình...

Nhìn mẹ đầy trìu mến, anh Minh đã thốt lên: “Mẹ tôi, người tạo dựng một gia đình bền chắc” với tất cả lòng yêu thương và kính trọng. Anh nói: "Người ta viết về cha tôi đã nhiều, và ông xứng đáng được như thế. Nhưng tôi vẫn cảm giác không yên lòng khi chưa có một dòng nào viết về mẹ. Ngày ấy, cha tôi vừa đi dạy học, vừa làm báo, vừa hoạt động cách mạng. Sau lần bị bắt, cha phải cắt đứt các mối liên hệ, và quyết định sang Pháp lánh mặt một thời gian. Tuổi ấu thơ, hình ảnh về cha chỉ là những lá thư và lời kể rù rì của mẹ mỗi đêm về người. Tôi nhớ mãi có lần ông đã thu tiếng hát và giọng nói của mình vào một chiếc đĩa bằng giấy, muốn nghe phải mua chiếc kim cong rất mắc tiền, mòn là phải mài. Bốn anh em tôi và cha tôi đều mang ơn mẹ nhiều lắm, bởi ngày đó Pháp đi, Mỹ nhảy vào, nếu giữ không kỹ thì con trai rất dễ thành ma cô, con gái dễ sa vào cạm bẫy. Để con cái "thành nhân" như hôm nay cũng là nhờ công của mẹ, phước đức của ông bà. Cha tôi tài giỏi cỡ nào tôi biết, nhưng nếu như không có tình thương, sự hy sinh của mẹ, thì chắc chắn chúng tôi không có hôm nay!"

Nhớ lại ngày chia tay, giáo sư Trần Văn Khê xúc động: "Ngày tôi lên đường, đứng trên boong tàu nhìn xuống, vợ tôi ẵm Thủy Tiên mới được tám tháng, bụng mang thai bé Thủy Ngọc gần hai tháng và hai con trai hai bên, Hải được năm tuổi còn Minh mới lên ba, lòng tôi ray rứt buồn. Khi tàu nhổ neo, sợi dây thừng bị bứt, tôi cảm thấy nhói tim, cảm giác như chính mình bị bứt rời ra khỏi đất nước, quê hương, gia đình. Tôi đứng nhìn hình bóng vợ con mờ lần rồi quay đi, vận dụng tất cả nghị lực để trấn áp nỗi buồn... Nhưng ấn tượng về việc bị rứt ra khỏi nơi chôn nhau cắt rún vẫn còn đọng lại trong tôi và lúc đó tôi không ngờ rằng phải đến 25 năm sau mới có dịp quay trở lại quê hương...".

Trong gia đình "tứ đại đồng đường" rất hòa thuận, bà luôn dạy các con phải gìn giữ, bảo vệ gia phong. Bà Sương nhớ lại: "Có lần bà cô hỏi ông ấy vì sao thương tôi, ông ấy nói: "Vì Sương hiền giống mẹ". Tôi lấy ông ấy xong là về làm dâu ở Vĩnh Kim, trong khi ông ấy còn đi học trường thuốc ngoài Hà Nội, rồi sau đó “xếp bút nghiên lên đàng tranh đấu”. Tôi nhớ mãi lần chạy giặc năm ấy, bọn lính cầm dao rượt chém hai má con tôi, tôi đang có bầu Minh, ẵm Hải lúc đó mới hai tuổi trên tay... Đến một cái chòi nhỏ thì tôi đau đẻ, thế là tự mình sinh con. May sao có một người lính tốt bụng lén bế tôi xuống ghe. Sau đó tôi chèo thuyền đi tiếp kiếm chồng tuốt Năm Căn...”. Ngày ông bị bắt, rồi tìm đường sang Pháp, mẹ con bà bị đuổi khỏi căn nhà ở Tân Định, phải lưu lạc về Vĩnh Long, lúc ấy nghèo thiệt là nghèo. Nhờ có bằng tú tài, bà được giảng dạy tại Trường Collete Vĩnh Long. Sau đó bà cùng một số thầy cô giáo lập trường tư ở Vĩnh Long. Khi lên Sài Gòn, để tiếp tục làm giáo viên dạy Anh văn ở Trường Gia Long, tối tối đi học, sáng ra đi dạy lại đúng bài mình vừa học. Nhờ làm việc miệt mài để có tiền nuôi con, bà đã trở thành giáo viên dạy giỏi cả hai môn Pháp và Anh, rồi được mời làm thông dịch viên cho các phái đoàn ngoại giao, giảng viên của Anh văn Hội Việt Mỹ... Bây giờ dân trong khu Thảo Điền đều gọi bà là "bà giáo", họ rất yên tâm khi gửi con cho bà, bởi các cháu vừa được bà dạy học, vừa được bà chăm sóc.

Nhạc sĩ Trần Văn Khê tâm sự: "Tôi may mắn được sanh ra trong một gia đình bốn đời nhạc sĩ, nhưng nếu không nhờ người cậu thứ năm và má tôi thực hiện việc giáo thai bằng âm nhạc, chưa chắc tôi đã có được ngọn lửa tình yêu âm nhạc như ngày nay. Nhưng tôi không may bị mồ côi mẹ rất sớm. Tuy được đi khắp năm châu bốn biển, nhưng lại phải sống xa quê hương trên nửa thế kỷ như cây xa cội, nước xa nguồn; cái may và không may thay nhau đến trong cuộc đời, làm tôi không quá vui khi được phước, cũng không qua buồn khi lâm nạn. Trải qua bao thăng trầm, tôi thấu hiểu rằng có tài năng thiên phú chưa đủ mà còn phải luôn học hỏi, trau dồi, luyện tập công phu mới đạt được kết quả tốt trong công việc. Trong những hoàn cảnh khó khăn, tôi luôn cố giữ sáng suốt để nhận chân sự việc, cùng với ý chí quyết tâm thì khó khăn đến đâu cũng sẽ vượt qua. Trong mọi việc làm thì không vì danh hay vì lợi mà chỉ vì tình, tình đối với người thân, với dân tộc, đất nước, và rộng hơn nữa là với nhân loại".

Phải dự những buổi nói chuyện của giáo sư, nghe ông nói về cội nguồn âm nhạc dân tộc, mới cảm được hết cái tình của một người nhạc sĩ suốt đời say mê nghiên cứu, sưu tầm, phổ biến âm nhạc truyền thống Việt Nam. Ông rất bác học, tinh tế qua những cuộc diễn thuyết, minh họa về chèo, tuồng, hát bội, cải lương, hát bài chòi, hò Huế, hò lục tỉnh... Ông không chỉ nổi tiếng là người phổ biến âm nhạc dân gian Việt Nam với thế giới mà còn là người cực kỳ am hiểu âm nhạc dân tộc của nhiều nước.

Theo DNSG