Giáo sư-Nhạc sĩ Trần Văn Khê
Ấn tượng về ngày ra đi vẫn c̣n đọng lại...

 

Ngôi nhà nhỏ ấm cúng của kiến trúc sư Trần Quang Minh, con trai của giáo sư - nhạc sĩ Trần Văn Khê, nằm trong một con đường nhỏ rợp bóng cây của khu Thảo Điền.

 

Bên hiên nhà, bà Nguyễn Thị Sương, vợ giáo sư Trần Văn Khê đang dạy tiếng Anh cho lũ trẻ cùng xóm. Năm nay đă 85 tuổi, trông bà vẫn bặt thiệp, thanh tao.

 

Bà có một giọng nói quyến rũ, nụ cười hồn hậu. Ít ai biết trong 25 năm người chồng biền biệt xa quê, chính người mẹ ấy đă nuôi dưỡng bốn đứa con thành người, cất giữ cho con một t́nh yêu âm nhạc tha thiết qua h́nh ảnh người cha, để rồi chính họ đă viết tiếp trang sử thứ 5 cùng với cha ḿnh...

 

Nh́n mẹ đầy tŕu mến, anh Minh đă thốt lên: “Mẹ tôi, người tạo dựng một gia đ́nh bền chắc” với tất cả ḷng yêu thương và kính trọng. Anh nói: "Người ta viết về cha tôi đă nhiều, và ông xứng đáng được như thế. Nhưng tôi vẫn cảm giác không yên ḷng khi chưa có một ḍng nào viết về mẹ. Ngày ấy, cha tôi vừa đi dạy học, vừa làm báo, vừa hoạt động cách mạng. Sau lần bị bắt, cha phải cắt đứt các mối liên hệ, và quyết định sang Pháp lánh mặt một thời gian. Tuổi ấu thơ, h́nh ảnh về cha chỉ là những lá thư và lời kể rù ŕ của mẹ mỗi đêm về người. Tôi nhớ măi có lần ông đă thu tiếng hát và giọng nói của ḿnh vào một chiếc đĩa bằng giấy, muốn nghe phải mua chiếc kim cong rất mắc tiền, ṃn là phải mài. Bốn anh em tôi và cha tôi đều mang ơn mẹ nhiều lắm, bởi ngày đó Pháp đi, Mỹ nhảy vào, nếu giữ không kỹ th́ con trai rất dễ thành ma cô, con gái dễ sa vào cạm bẫy. Để con cái "thành nhân" như hôm nay cũng là nhờ công của mẹ, phước đức của ông bà. Cha tôi tài giỏi cỡ nào tôi biết, nhưng nếu như không có t́nh thương, sự hy sinh của mẹ, th́ chắc chắn chúng tôi không có hôm nay!"

 

Nhớ lại ngày chia tay, giáo sư Trần Văn Khê xúc động: "Ngày tôi lên đường, đứng trên boong tàu nh́n xuống, vợ tôi ẵm Thủy Tiên mới được tám tháng, bụng mang thai bé Thủy Ngọc gần hai tháng và hai con trai hai bên, Hải được năm tuổi c̣n Minh mới lên ba, ḷng tôi ray rứt buồn. Khi tàu nhổ neo, sợi dây thừng bị bứt, tôi cảm thấy nhói tim, cảm giác như chính ḿnh bị bứt rời ra khỏi đất nước, quê hương, gia đ́nh. Tôi đứng nh́n h́nh bóng vợ con mờ lần rồi quay đi, vận dụng tất cả nghị lực để trấn áp nỗi buồn... Nhưng ấn tượng về việc bị rứt ra khỏi nơi chôn nhau cắt rún vẫn c̣n đọng lại trong tôi và lúc đó tôi không ngờ rằng phải đến 25 năm sau mới có dịp quay trở lại quê hương...".

 

Trong gia đ́nh "tứ đại đồng đường" rất ḥa thuận, bà luôn dạy các con phải ǵn giữ, bảo vệ gia phong. Bà Sương nhớ lại: "Có lần bà cô hỏi ông ấy v́ sao thương tôi, ông ấy nói: "V́ Sương hiền giống mẹ". Tôi lấy ông ấy xong là về làm dâu ở Vĩnh Kim, trong khi ông ấy c̣n đi học trường thuốc ngoài Hà Nội, rồi sau đó “xếp bút nghiên lên đàng tranh đấu”. Tôi nhớ măi lần chạy giặc năm ấy, bọn lính cầm dao rượt chém hai má con tôi, tôi đang có bầu Minh, ẵm Hải lúc đó mới hai tuổi trên tay... Đến một cái cḥi nhỏ th́ tôi đau đẻ, thế là tự ḿnh sinh con. May sao có một người lính tốt bụng lén bế tôi xuống ghe. Sau đó tôi chèo thuyền đi tiếp kiếm chồng tuốt Năm Căn...”. Ngày ông bị bắt, rồi t́m đường sang Pháp, mẹ con bà bị đuổi khỏi căn nhà ở Tân Định, phải lưu lạc về Vĩnh Long, lúc ấy nghèo thiệt là nghèo. Nhờ có bằng tú tài, bà được giảng dạy tại Trường Collete Vĩnh Long. Sau đó bà cùng một số thầy cô giáo lập trường tư ở Vĩnh Long. Khi lên Sài G̣n, để tiếp tục làm giáo viên dạy Anh văn ở Trường Gia Long, tối tối đi học, sáng ra đi dạy lại đúng bài ḿnh vừa học. Nhờ làm việc miệt mài để có tiền nuôi con, bà đă trở thành giáo viên dạy giỏi cả hai môn Pháp và Anh, rồi được mời làm thông dịch viên cho các phái đoàn ngoại giao, giảng viên của Anh văn Hội Việt Mỹ... Bây giờ dân trong khu Thảo Điền đều gọi bà là "bà giáo", họ rất yên tâm khi gửi con cho bà, bởi các cháu vừa được bà dạy học, vừa được bà chăm sóc.

 

Nhạc sĩ Trần Văn Khê tâm sự: "Tôi may mắn được sanh ra trong một gia đ́nh bốn đời nhạc sĩ, nhưng nếu không nhờ người cậu thứ năm và má tôi thực hiện việc giáo thai bằng âm nhạc, chưa chắc tôi đă có được ngọn lửa t́nh yêu âm nhạc như ngày nay. Nhưng tôi không may bị mồ côi mẹ rất sớm. Tuy được đi khắp năm châu bốn biển, nhưng lại phải sống xa quê hương trên nửa thế kỷ như cây xa cội, nước xa nguồn; cái may và không may thay nhau đến trong cuộc đời, làm tôi không quá vui khi được phước, cũng không qua buồn khi lâm nạn. Trải qua bao thăng trầm, tôi thấu hiểu rằng có tài năng thiên phú chưa đủ mà c̣n phải luôn học hỏi, trau dồi, luyện tập công phu mới đạt được kết quả tốt trong công việc. Trong những hoàn cảnh khó khăn, tôi luôn cố giữ sáng suốt để nhận chân sự việc, cùng với ư chí quyết tâm th́ khó khăn đến đâu cũng sẽ vượt qua. Trong mọi việc làm th́ không v́ danh hay v́ lợi mà chỉ v́ t́nh, t́nh đối với người thân, với dân tộc, đất nước, và rộng hơn nữa là với nhân loại".

 

Phải dự những buổi nói chuyện của giáo sư, nghe ông nói về cội nguồn âm nhạc dân tộc, mới cảm được hết cái t́nh của một người nhạc sĩ suốt đời say mê nghiên cứu, sưu tầm, phổ biến âm nhạc truyền thống Việt Nam. Ông rất bác học, tinh tế qua những cuộc diễn thuyết, minh họa về chèo, tuồng, hát bội, cải lương, hát bài cḥi, ḥ Huế, ḥ lục tỉnh... Ông không chỉ nổi tiếng là người phổ biến âm nhạc dân gian Việt Nam với thế giới mà c̣n là người cực kỳ am hiểu âm nhạc dân tộc của nhiều nước.

 

Theo DNSG

 

 

Trần Gia Trang: Năm đời nhạc sĩ

Nam Bộ, ḍng họ Trần của ông Văn Khê không chỉ nổi tiếng trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc. Trước giải phóng là Trần Văn Trạch như một "quái kiệt" trên sân khấu đại nhạc hội với làn hơi ồ ề vô tận trong bài hát Xổ số kiến thiết quốc gia, Chuyến xe lửa mùng năm, tài nghệ nhái tiếng chó sủa, heo kêu, tiếng máy bay, xe hơi... một cách thượng thừa.

Trong gia phả họ Trần, thế hệ đầu tiên là ông cố nội của nhạc sĩ Trần Văn Khê - ông Trần Quang Thọ, trước kia ở trong ban nhạc cung đ́nh Huế, vào Nam lập gia đ́nh, sanh bảy người con mà nối nghiệp cầm ca chỉ duy nhất ông nội là Trần Quang Diệm, c̣n gọi là ông Năm Diệm. Ông Năm Diệm chuyên đờn tỳ bà theo phong cách Huế, sáng chế phương pháp kư âm ghi lại các bản nhạc Huế theo ḥ xự xang xê cống viết bằng chữ Hán trong các ô vuông. Ông Năm Diệm có sáng tác tám bài Ngự, và c̣n dạy đứa con thứ ba tên Viện đờn tỳ bà và cho cô quyển bản đờn chép tay của ông. Về sau cô biết ông Trần Văn Khê yêu nhạc, thích sưu tầm, nên đă cho ông quyền bản đờn ấy. Quyển sách được coi như một báu vật, nhưng rất tiếc đă thất lạc. Ông Năm Diệm có sáu người con, hai nam, bốn nữ. Cô thứ ba là Trần Ngọc Viện, c̣n gọi là cô Ba Viện. Ngoài tài may vá, thêu thùa, cô c̣n đờn tranh, đờn tỳ bà rất hay. Khi trở về làng, cô lập gánh hát cải lương lấy tên Đồng nữ ban, đào kép toàn là con gái ở nông thôn do cô đào tạo. Cha nhạc sĩ Trần Văn Khê là Trần Văn Triều, thường gọi là Bảy Triều, biết đờn c̣, đờn độc huyền và đờn ḱm. Đặc biệt với cây đờn độc huyền, ông nhái được tiếng đào thán trong hát bội, tiếng nói lối ai của đào thương và rao nam rao oán rất hay. Ông đă chế ra cách lên dây tố lan mà cả giới nhạc sĩ tài tử trong Nam đều biết.