SỨC SỐNG CỦA DÂN NHẠC

C̣n đó những lời ru…

Ví dầu cầu ván đóng đinh, cầu tre lắt lẻo gập ghềnh con đi…”, “Con c̣ mà đi ăn đêm, đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao..”, “Gió mùa thu mẹ ru con ngủ, năm canh chày mẹ thức đủ vừa năm…”, “Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu đời đắng cay…”, “Chiều chiều ra đứng ngơ sau, ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều…”… Những lời ru dân dă theo ta lớn từ trong nôi, bây giờ đi đâu mất… Khi hỏi về dân ca với 9 người trẻ th́ đă có đến 7 người lắc đầu: “nhạc đó bây giờ mà nghe ǵ?”, “dân ca là nhạc quê”, “chỉ có người già mới nghe dân ca thôi”… Không lẽ…

Dân ca đă không c̣n thích hợp với giới trẻ?


Dân ca – chỉ c̣n là… hoài niệm?

Câu chuyện giữa tôi và anh H.V (34 tuổi, Cali) diễn ra trên Yahoo Messenger: "Anh có thích nghe dân ca không?". Tôi hỏi, H.V gơ trả lời nhanh chóng: “Những lời ru từ nhỏ đă đi vào dĩ văng rồi em à! Cuộc sống mà, con người ta phải làm việc, kiếm sống, thời gian đâu mà nghe nhạc, huống ǵ là dân ca! Chỉ những người già không làm ǵ, mới nghe dân ca thôi!”. “Anh không thấy thiêu thiếu sao?”, tôi hỏi tiếp. H.V tức tốc gửi tin nhắn: “Không nghe, nên cũng chẳng thấy thiếu ǵ! Bạn bè anh ở đây ai cũng thế!”.

Qua e-mail, Đồng Anh (18 tuổi, du học sinh tại Singapore) trả lời như đang kể chuyện với tôi: “Chị biết không, phần đông các học sinh Việt Nam ở kư túc xá nơi đây không thích nghe dân ca, thậm chí là c̣n ghét nữa nên chẳng bao giờ nghe. Nhưng các bạn lại thường nghe và hát các ca khúc của Ưng Hoàng Phúc hoặc các ca sĩ trẻ khác. Ở Singapore, có nhiều người VN lắm, chủ yếu là học sinh, sinh viên, cũng có nhiều người làm việc ở đây; nhưng em chưa có dịp nào tiếp xúc với những người… nghe dân ca hoặc hát dân ca bao giờ cả. Nhạc về Hà Nội th́ c̣n có, chứ dân ca th́ chưa!”.

Nhạc trẻ đă "làm yếu" nhạc dân ca

Là một “fan” của nhạc trẻ VN, Nguyễn Việt Dũng (22 tuổi, du học sinh Malaysia) thường xuyên theo dơi các bài hát mới của âm nhạc VN, chủ yếu qua mạng, qua các diễn đàn âm nhạc. Quan tâm đến nhạc dân ca “chút chút” với những ca khúc về Huế qua giọng ca Vân Khánh, Dũng cũng cho thấy băn khoăn của ḿnh: “Dân ca VN thật khó có chỗ đứng trong ḷng các bạn trẻ VN ngày nay. Xă hội ngày càng hiện đại, mọi người có điều kiện tiếp cận với nhiều nguồn âm nhạc th́ tất nhiên âm nhạc truyền thống sẽ mờ dần trong tâm trí người nghe”.

Với những người xa quê hương, thiếu thông tin, thiếu điều kiện lắng nghe, gặp gỡ, tiếp xúc thường xuyên với “hơi thở” dân ca nên những lời ru ầu ơ, ví dầu từng được nghe từ trong nôi dần trở thành “hoài niệm”. Nhưng c̣n khán giả trong nước? Hải Vân (22 tuổi, nhân viên đồ họa công ty MK): “Tụi trẻ bây giờ chỉ thích nhạc theo thần tượng của ḿnh thôi! Mà thần tượng th́ có khi bởi ngoại h́nh, có khi chỉ v́ phong trào. Đă là thần tượng rồi th́ có hát “ẹ” cũng… OK! Dân ca hả? Giới trẻ chẳng thích đâu chị à! V́ sợ bị chê là… quê mùa đó, hoặc cũng có những người thích nhưng không dám nói v́ sợ bạn bè chê cười”.

Dễ thấy điều đó qua các chương tŕnh ca nhạc, qua băng đĩa, qua nguồn ca sĩ… Để xem ca nhạc không… tốn tiền, khán giả chỉ cần xem ti - vi. Nhưng hầu hết các chương tŕnh ca nhạc phát trên sóng truyền h́nh thu hút được khán giả (thu hút các nhà quảng cáo tài trợ) vẫn chủ yếu dành cho mảnh đất nhạc trẻ. Hiếm có một chương tŕnh ca nhạc nào dành riêng cho dân ca, và một vài tiết mục dân ca chỉ “khiêm nhường” được lót chỗ trong các show nhạc trẻ. Đó cũng là điều đơn giản và dễ hiểu khi các ca sĩ hát dân ca thường ít có đất diễn và cát-xê của họ cũng rất… bèo, thường chỉ đếm ở con số chục, hoặc trăm ngàn (không thể so sánh được với những ca sĩ theo ḍng nhạc thị trường!). Chuyện làm album với các ca sĩ này cũng là cả một “vấn đề”. Cho nên không ít ca sĩ v́ nản đă quay lưng lại với ḍng dân nhạc và chuyển hướng nghề nghiệp.

Tuy nhiên, khó có thể “yêu” điều mà họ không biết hoặc chưa hiểu rơ! Có thể làm được ǵ khi giới trẻ bây giờ không biết thế nào là hát ả đào, ca trù, hát xầm, hát chèo…? Trong đề dẫn hội thảo “Âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay” của nhạc sĩ Đặng Hoành Loan (tại hội thảo khoa học xoay quanh vấn đề giáo dục âm nhạc – tổ chức tháng 5, tháng 6.2004 tại Hà Nội và TP.HCM) đă nêu lên sự lo lắng đầy nghiêm túc: “Có một việc nếu không làm ngay, làm triệt để, làm toàn diện, đó là Bảo tồn và phát huy vốn di sản âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay th́, đến một ngày không xa, chúng ta sẽ đánh mất dần, mai một dần rồi mất hẳn một phần kư ức dân tộc, bản sắc dân tộc trong văn hóa âm nhạc. Sự mất mát ấy cũng không thua kém ǵ sự mất đi tiếng nói và chữ viết của một quốc gia. Sự mất mát ấy cũng đồng nghĩa với mất chủ quyền quốc gia”.

Cần một cái “nôi liên đới”?

Sinh ra ở Bắc Giang, nơi vẫn được gọi là “vùng đất quan họ” nên với Nguyễn Đồng Anh (hiện đang học tại Singapore) dân ca nói chung và nhất là dân ca quan họ Bắc Ninh không xa lạ ǵ, mà c̣n có thể nói là rất thân thiết. Không thích loại nhạc thất t́nh, ăo năo; Đồng Anh thích rock v́ “rock thế giới vô cùng đa dạng, phong phú và khi có thể cảm nhận, hiểu lời, thấy rock rất… mạnh mẽ!”. “Fan” của rock đấy, nhưng Đồng Anh lại gần gũi và thấy ḷng ḿnh “gần” với dân ca: “Tôi nghe quan họ từ bé, c̣n có dịp được nghe trực tiếp các liền anh liền chị như Thúy Hiền, Thúy Cải… hát rồi mà. Nhưng với tôi, người hát quan họ hay nhất lại chính là… bố tôi. Hồi c̣n ở nhà, bố mua rất nhiều đĩa nhạc, karaoke dân ca quan họ Bắc Ninh và thỉnh thoảng vào thứ 7, chủ nhật bố tôi lại bỏ đĩa vào hát, ghi âm vào băng cassette rồi thỉnh thoảng lại bật lên nghe lại. Các ca khúc quan họ như “Người ơi người ở đừng về”, “Chín nhớ mười thương”… thỉnh thoảng tôi vẫn hay nghêu ngao hát, dù không được hay bằng bố. Đồng Anh chịu nhiều ảnh hưởng của bố, nên mặc dù không thích cải lương cho lắm, nhưng v́ bố rất hay bật cải lương nghe (vở Lan và Điệp) nên có nhiều chỗ tôi thuộc ḷng. Nh́n chung, ấn tượng về dân ca trong tôi rất sâu đậm”.

Không chỉ bởi ảnh hưởng từ những lời ru được nghe từ rất bé, dân ca chinh phục người nghe c̣n bởi tính liên đới của nó. Đồng Anh yêu dân ca v́ “bố của Anh thích dân ca và nhạc cổ truyền, nhiều khi bố c̣n nghe cả đờn ca tài tử nữa”. Vậy có cần thiết phải có một cái “nôi”? C̣n Hải Vân th́ lư giải cho sự đồng cảm dân ca của ḿnh rằng: “Có thể một phần v́ hồi nhỏ sống ở vùng nông thôn, nên Vân dễ dàng h́nh dung và cảm nhận được những giai điệu của dân ca và v́ thế Vân thấy dân ca gần gũi với đời sống của ḿnh và dễ đi vào ḷng ḿnh. Hơn nữa, dân ca nghe nhẹ nhàng và êm dịu, cũng có nhiều bài vui nhộn lắm; nhưng phần lời của dân ca rất hay, mộc mạc nhưng ư nghĩa, không như nhạc “ḿ ăn liền” bây giờ”.

Thấy được chiều sâu trong âm nhạc dân tộc, Hải Vân cho rằng lư do giới trẻ không thích dân ca là v́ “chưa tạo sự hấp dẫn cho dân ca đó thôi! Như mấy bài mà ca sĩ Cẩm Ly hát, khá nhiều bạn trẻ thích đó chứ! Vân nghĩ, nếu như kết hợp được dân ca và hiện đại (nhưng tất nhiên là không quá lố) th́ cũng tốt thôi (miễn là đừng hát dân ca mà mặc áo… hai dây)”.

Điển h́nh cho h́nh thức “tân cổ giao duyên” này, anh V.N. (Việt kiều Pháp) đă đưa ra minh chứng: “Hương Thanh và Nguyên Lê (Việt kiều Pháp) đă kết hợp nhuần nhuyễn giữa jazz và âm nhạc truyền thống VN, cho khán thính giả thế giới cũng như các thế hệ 2/3 gốc Việt, hiểu biết thêm về dân ca cũng như để du nhập - ḥa nhập dân ca trong giai điệu jazz hơn là thuần túy cung âm VN”.
Với những sinh viên du học xa nhà, không phải ai cũng có thuận lợi được gia đ́nh gửi băng đĩa nhạc nghe “tận gốc”. Nghe nhạc online th́ không phải lúc nào đường truyền cũng tốt, là “người trong cuộc”, Việt Dũng cho rằng: “Để dân ca đến gần hơn với mọi người, đặc biệt là giới trẻ th́ các cơ quan báo chí, đặc biệt là các báo chuyên về âm nhạc và các báo dành cho giới trẻ nên dành một góc dành cho dân ca. Ngoài ra, th́ các cơ quan truyền thông như Đài Phát thanh hay truyền h́nh cần phải tạo điều kiện nhiều hơn nữa cho dân ca có đất diễn, để cho công chúng trẻ đến gần hơn, cảm thụ được nhiều hơn với dân ca. Hy vọng rằng, với sự cộng tác của các cơ quan truyền thông th́ giới trẻ VN sẽ được tiếp cận nhiều hơn nữa các bài hát dân ca Việt Nam”.

Cần bảo tồn và phát huy âm nhạc dân gian...

Cũng trong đề dẫn hội thảo “Âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay”, Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan đă đưa ra ba điểm chính:

1. Bảo tồn và phát huy âm nhạc cổ truyền trong đào tạo và giáo dục. ("Bảo tồn" là giữ lại không cho mất đi, không để biến dạng. Hiện có ba cách bảo tồn là: Bảo tồn bằng các phương pháp công nghệ; Bảo tồn bằng giáo dục và đào tạo; Bảo tồn trong môi trường vǎn hóa.

"Phát huy" là làm cho nó lan rộng và nảy nở thêm; vậy phát huy không đồng nghĩa với phát triển, phát triển chỉ có thể đi với kế thừa: kế thừa - phát triển).

2. Bảo tồn và phát huy âm nhạc cổ truyền trên báo chí và phát thanh, truyền h́nh.

3. Bảo tồn và phát huy âm nhạc cổ truyền trong sinh thái vǎn hóa cổ truyền.

Vẫn cháy âm ỉ…

Nói là câu hát dân ca “quê mùa”, nhưng nét "quê" ấy lại chinh phục được khán thính giả nước ngoài. Ta có thể bắt gặp sự mê say trong đôi mắt của họ khi tham dự những chương tŕnh âm nhạc dân tộc VN (dù không hiểu lời). Đạo diễn Việt Linh kể: khi Mê Thảo chiếu ra mắt ở Pháp, (giai điệu xuyên suốt trong phim chính là bài chầu văn), khán giả Pháp ngồi lắc lư lắc lư thưởng thức, sau đó c̣n đ̣i mua đĩa nhạc có bài chầu văn này (dù đây chỉ là nhạc trong phim).

Các phương tiện truyền thông cần góp tay trong việc rút ngắn khoảng cách giữa giới trẻ và ḍng nhạc dân ca

Định cư tại Pháp khá lâu, anh V.N biết rằng: “Có lẽ dân ca là loại nhạc yêu thích nhất của tôi, kể cả nhạc đồng quê country Hoa Kỳ, Hồng Vân, Ái Vân... Những câu như: “cây trúc xinh tang t́nh là cây trúc mọc... Chị Hai xinh, chị Hai đứng một ḿnh vẫn xinh...“ vẫn lăng đăng theo tôi măi tại xứ người...“. Với một vốn kiến thức khá sâu rộng, anh V.N đă phân tích về sức sống của âm nhạc dân tộc: “Trong bất kỳ dân ca nào, dân ca = hồn dân tộc! Kể cả những điệu blue, jazz… theo người nô lệ Phi châu đến Hoa Kỳ trên những trang trại bông vải, rồi lần đến các khu phố ổ chuột da đen trong siêu đô thị Chicago, New York, Georgia… trong các khu Harlem đến trở thành nguồn sống của âm nhạc Mỹ”.

Vốn không phủ nhận “ḍng ca nhạc Hoa Kỳ lành mạnh như Bruce Springsteen, Bob Dylan, John Denver, Baez, Sting (Anh)… rất tiến bộ mang theo giấc mơ lớn của cả thế hệ trẻ Hành tinh trái đất”, nhưng với anh V.N: “Theo thiên kiến riêng tư, trong giai đoạn Toàn cầu hóa, “văn hóa” Mỹ đang xâm chiếm các văn hóa khác! Ngay Trung Quốc và cả Pháp và khối Pháp ngữ. Hiện tượng “vọng ngoại” của giới trẻ, văn hóa Mc Donald, Disneyland, Nike, Coca… đang làm tiêu hủy những nền văn hóa dân tộc của khối thế giới thứ ba… Theo tôi, những người Việt khi ra nước ngoài trên 18 tuổi trở đi, phần c̣n lại sinh trên xứ người, chỉ trừ sinh trong gia đ́nh yêu thích âm nhạc dân tộc… c̣n th́ cũng khó mà theo dơi dân ca… Nhưng khi phương tiện thông tin âm nhạc phát triển và ngày càng nhiều những cuộc giao lưu văn hóa trong - ngoài nước, th́ hy vọng t́nh h́nh sẽ khá hơn xưa”.

Có thể, đến một “tuổi” nào đó, người ta sẽ nh́n - thấy - ḿnh trong nhạc dân ca và trở nên yêu thích, t́m cách “phát tán” chăng? Trúc Lâm (27 tuổi, Daklak) – người “khoái” sự nhẹ nhàng, những ví von đầy ư nhị trong lời ca mộc mạc đă “đóng dấu” cho nhạc dân ca thế này: “Dân ca không ồn ào, náo nhiệt như nhạc trẻ bây giờ, nhưng nó vẫn như một sức sống ẩn chứa, vẫn “cháy” âm ỉ trong ḷng mỗi người. Người trẻ chỉ tạm quên dân ca trong một thời gian ngắn, rồi sẽ đến một lúc nào đó họ sẽ trở lại với dân ca”.

DUY THỦY
Source: nguoivienxu

RETURN TO MUSIC NEWS PAGE